'दाल-भात पावर' कि आर्थिक भार? ४७ अर्बको चामल आयातले बढायो चिन्ता

आध्यात्मिक आवरणभित्रको आर्थिक यथार्थ

विश्वसामु नेपाल शान्ति, प्राचीन मन्दिर र राजसी हिमालयको पवित्र भूमिसँग जोडेर चिनाइन्छ। तर, यही पवित्रताको आवरणभित्र एउटा गहिरो पाक तथा आर्थिक विरोधाभास लुकेको छ, जसलाई 'दाल-भात' भनिन्छ। करिब ३ करोड नेपालीको जीवन धान्ने मुख्य इन्धनका रूपमा रहेको यो 'राष्ट्रिय लत' ले नेपाली जनजीवनलाई सूर्योदय जत्तिकै नियमित लय प्रदान गरेको छ। यद्यपि, चामल र दालको यो सम्मिश्रण केवल खानपानको संस्कृतिमा मात्र सीमित छैन; यसले देशको गहिरो आर्थिक संवेदनशीलतालाई समेत लुकाएको छ। कुनै समय आत्मनिर्भर मानिने यो परिकार अहिले व्यापार घाटाको मुख्य कारण बन्दै गएको छ, जसको परिपूर्ति गर्न नेपालले वार्षिक अर्बौं रुपैयाँ विदेश पठाउन बाध्य हुनुपरेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

ढिँडोबाट भातसम्मको यात्रा र '२४ आवर पावर'

दाल-भातको वर्चस्व रातारात स्थापित भएको होइन, यो एक सुस्त कृषि विजय थियो। ऐतिहासिक रूपमा तराईका फाँटहरूले चामल (स्टार्च) र पहाडहरूले प्रोटिन प्रदान गर्थे। आधुनिक युगभन्दा अगाडि, सेतो चामल (भात) धनी वा विशेष अवसरका लागि मात्र सीमित विलासिता थियो भने आम मानिसको भान्सा ढिँडो (कोदो/फापर) मा निर्भर थियो। सन् १९८० को दशकमा यातायातको विकास र हरित क्रान्तिका कारण पहाडी भेगमा पनि पालिस गरिएको सेतो चामलको पहुँच बढ्यो। पर्यटन फस्टाएसँगै शेर्पा र ट्रेकिङ गाइडहरूले पश्चिमा आरोहीहरूलाई आफ्नो असीमित शक्तिको स्रोत चिनाउन 'दाल भात पावर, २४ आवर' भन्ने नारा नै स्थापित गरे, जसले यसलाई हिमालयको 'हाइ-ओक्टेन इन्धन' का रूपमा ब्रान्डिङ गर्यो।

पोषण र वर्गीय खाडलको 'थाली'

दाल-भात एक्लै पाक्दैन; यो 'थाली' नामक एक जटिल इकोसिस्टममा निर्भर रहन्छ। दालले चामलमा नहुने 'लाइसिन' नामक एमिनो एसिड प्रदान गरी यसलाई 'पूर्ण प्रोटिन' बनाउँछ। तरकारी, साग र अचारले यसको स्वाद र पोषण बढाउँछन्। यद्यपि, एउटै परिकारभित्र गहिरो वर्गीय खाडल देखिन्छ। सम्पन्न वर्गले मासु र उत्कृष्ट चामलसहितको 'थकाली सेट' को आनन्द लिइरहँदा, मुद्रास्फीति र महँगीको मारमा परेका विपन्न परिवारहरू भने केवल नुन र भातमा चित्त बुझाउन बाध्य छन्। तरकारी र अचारको अभावमा 'थाली' को सन्तुलन गरिबको भान्सामा बिग्रिँदै गएको छ।

आयातको भार र स्वास्थ्यको जोखिम

सांस्कृतिक प्रतीक मानिए पनि दाल-भात अहिले गम्भीर आर्थिक काण्डको केन्द्रविन्दु बनेको छ। आर्थिक वर्ष २०२१/२२ को तथ्याङ्क अनुसार, नेपालले ४७ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको चामल आयात गरेको देखिन्छ, जसमा मुख्य हिस्सा भारतको छ। यो परनिर्भरताले नेपाललाई भारतको निर्यात प्रतिबन्ध जस्ता बाह्य जोखिममा उभ्याएको छ। अर्कोतर्फ, शारीरिक श्रम घट्दै गएको आधुनिक सहरी जीवनशैली र अत्यधिक सेतो चामलको सेवनले जनस्वास्थ्यमा अर्को संकट निम्त्याएको छ। चिकित्सकहरूले नेपालमा बढ्दो 'टाइप-२ मधुमेह' को कारणका रूपमा यसलाई औंल्याउँदै भातको मात्रा नियन्त्रण (Portion Control) गर्न सुझाव दिन थालेका छन्।

बदलिँदो स्वाद र अस्तित्वको प्रश्न

अहिले युवा पुस्तामा मोमो र चाउमिन जस्ता 'फास्ट फुड' को आकर्षण बढ्दै जाँदा र स्वास्थ्य सचेत नागरिकले भातको सट्टा ब्राउन राइस वा रोटी रोज्न थाल्दा दाल-भातले 'मध्य-जीवन संकट' (Mid-life Crisis) सामना गरिरहेको छ। भारतीय निर्यातमा आएको कडाइ र आकासिँदो मूल्यवृद्धिका कारण अब राष्ट्रिय स्तरमै एउटा गम्भीर बहस सुरु भएको छ– के आफैँले उत्पादन नगर्ने चामलमा यति धेरै निर्भर हुन नेपालको अर्थतन्त्रले धान्न सक्छ? आज 'अतिथि देवो भव' को नारा र आयातित अन्नमा निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता बीचको द्वन्द्व चरम सीमामा पुगेको छ, जसले नेपालको खाद्य सुरक्षा र आर्थिक भविष्यमाथि प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ।