देउवाको इनट्री

सत्तारूढ दलमा आएको गम्भीर दरार, नेपाली कांग्रेस अनिवार्य विभाजनतर्फ उन्मुख हुनु र कम्युनिस्ट पार्टीहरू दुर्दशामा परेका बेला श्री शेरबहादुर देउवा फर्कंदै हुनुहुन्छ। हो, उहाँ हङकङबाट स्वदेश फर्कंदै हुनुहुन्छ। हङकङ हलिउडको बहुचर्चित फिल्म 'इन्टर द ड्र्यागन' को छायांकन स्थल हो। यसअघि यस लेखकले ओलीलाई वर्तमान पोस्ट-जेन-जी राजनीति अनुसारको ब्रुस ली भनेर लेखेका थिए, तर अहिलेको पटकथा भने स्पष्ट रूपमा 'इन्टर द देउवा' को लागि लेखिएको छ। विपक्षी शक्ति देउवातर्फ नै आकर्षित भइरहेको छ। अहिलेसम्म उहाँको फिर्तीको मिति तय भएको छैन, तर अगस्टको मध्यसम्ममा उहाँ फर्कने अपेक्षा गरिएको छ - अर्थात् वार्षिक महाधिवेशन आयोजना गर्ने सम्बन्धी कांग्रेसको अन्योलभन्दा अगाडि।

जब देउवा सिङ्गापुर जानुभयो र आफ्नो फिर्तीमा ढिलाइ गर्नुभयो, धेरैले उहाँ राज्यको अनुसन्धान र गिरफ्तारीबाट बच्न भागेको ठाने। अरूले भने, उहाँको व्यक्तिगत सुरक्षा नभएकाले उहाँ स्वदेश फर्कंदै हुनुहुन्न र एक प्रकारको स्व-निर्वासनमा हुनुहुन्छ भन्ने ठाने। अझ अरू कतिपयले उहाँ परिवारसँग व्यस्त रहेको र विदेशमा गैरकानुनी रूपमा कमाएको सम्पत्ति लुकाइरहेको अनुमान गरे। षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरूको कुनै कमी छैन।

यसैबीच, कबाडीहरूको नियन्त्रणमा रहेको राज्य भने उहाँको सम्भावित गिरफ्तारीको हल्ला फैलाउन, उहाँको सुपूर्दगीका लागि पत्र लेख्न र जेन-जीहरूद्वारा पूर्ण रूपमा जलाइएको उहाँको निवासमा म्याद टाँस्न व्यस्त छ। बुढानीलकण्ठस्थित देउवा चोकको नाम परिवर्तन गरी जेन-जी चोक राखिएको छ।

के देउवाको फिर्तीले डिसेम्बर १९७६ मा भारतको स्व-निर्वासनबाट बि.पी. कोइरालाको फिर्तीले जस्तै प्रभाव पार्न सक्छ? कोइरालाको फिर्तीपछि नेपाली राजनीतिमा के भयो भन्ने कुरा सबैलाई प्रस्ट नै छ। स्वर्गीय कोइराला राष्ट्रिय मेलमिलापको सन्देश लिएर स्वदेश फर्कनुभएको थियो। भारतमा विकसित घटनाक्रमपछि उहाँ स्वदेश फर्कन बाध्य भएको धेरैको विश्वास थियो। अहिले "वाका, वाका, दिस टाइम फर इन्डिया" को अवस्था छ र ट्यापे सरकार प्रधानमन्त्री मोदीलाई देखेर निराश छ।

बि.पी. कोइरालाको ४४औं स्मृति दिवसको पूर्वसन्ध्यामा देउवाले लामो लिखित सन्देश दिनु १९७६ मा बि.पी. कोइराला स्वदेश फर्केझैँ उस्तै प्रभाव पार्नका लागि डिजाइन गरिएको हो। देउवाको सम्भावित फिर्तीले यहाँका राजनीतिक शीर्ष नेताहरूलाई पक्कै पनि नर्भस र अस्वस्थ बनाएको हुनुपर्छ। के थाहा, उहाँको प्रवेशलाई ढिलाइ गर्ने, फरक पार्ने वा रोक्ने सम्भावित कदमहरू पनि हुन सक्छन्? आउने दिनहरूमा के हुन्छ, पर्खेर हेरौँ।

जब यस लेखकले सन् २००० मा थापाथलीस्थित भाडाको बंगलामा देउवाको अन्तर्वार्ता लिएका थिए, तब पूर्वप्रधानमन्त्रीको यस्तो अवस्थाको कल्पनासम्म पनि गर्न सकिएको थिएन। हरेक सफल पुरुषको पछाडि एउटी महिला हुन्छिन्। मलाई लाग्छ, यसको उल्टो पनि उत्तिकै सत्य हो - हरेक बर्बाद भएका पुरुषहरूको पछाडि पनि एउटी महिला (प्रायः एकभन्दा बढी) हुन्छिन्। देउवा आफ्ना काम वा अकर्मण्यताका कारण होइन, बरु आफ्ना मोटा श्रीमती - डाक्टर आरजु राणाका कामहरूका कारण बदनाम हुनुहुन्छ! राजनीतिमा उहाँको प्रत्यक्ष प्रभावका कारण धेरैले नेपालमा राणा शासनको पुनरुत्थान भएको ठाने। उहाँ निश्चित रूपमा एक महत्वाकांक्षी महिला हुनुहुन्छ, तर राणा शासनको कुरा अलि बढी अतिरञ्जना हो।

यस लेखकको अनुमान छ कि नेपालको धेरैजसो राजनीतिक अस्थिरता सत्तारूढ दल वा दलहरूभित्रको विभाजनबाट नभई नेपाली कांग्रेस पार्टीभित्रको अस्थिरताबाट उत्पन्न हुन्छ। यसका लागि केवल इतिहास फर्केर हेरे पुग्छ। के देउवाले कांग्रेसको अन्योल समाधान गर्न सक्नुहोला? यो एक ठूलो प्रश्न हुन गइरहेको छ।

जनआन्दोलन प्रथम प्रकारको जनआन्दोलनबिना नेपालमा भइरहेको वर्तमान राजनीतिक अनौठोपनलाई समाधान गर्न सकिँदैन। स्पष्ट रूपमा, स्वर्गीय गणेशमान सिंह जस्तै नेतृत्वको आवश्यकता छ। पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध जनआन्दोलन सुरु गर्नुअघि सम्पूर्ण विपक्षी शक्तिहरूलाई एउटै मञ्चमा ल्याउने उहाँ नै हुनुहुन्थ्यो। हामीले पछ्याएको एउटै लक्ष्य सम्झनुहुन्छ? त्यो पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गरी त्यसको ठाउँमा बहुदलीय व्यवस्था ल्याउनु थियो, जुन एक दशकअघि औद्योगिक स्तरको भोट धाँधलीमार्फत पराजित भएको थियो? हामी त्यस्तै अवस्थामा छौँ। जेन-जी विद्रोहको परिणामस्वरूप ओलीलाई जबर्जस्ती निकालिएपछि, राजतन्त्रवादीहरूले केही समयका लागि राहत महसुस गरे तर यो बालेन सरकार उनीहरूका विरुद्धमा नभए पनि उनीहरूको साथमा छैन भन्ने कुरा उनीहरूले चाँडै महसुस गरे।

मूलतः देउवा एक डिल मेकर (सहमति गराउने व्यक्ति) हुनुहुन्छ। एक कांग्रेस नेताले यस्तै टिप्पणी गरेका थिए। हो, वर्तमान परिस्थितिमा देउवा मात्रै त्यस्ता व्यक्ति हुनुहुन्छ जसले सबै शक्तिहरूलाई एकजुट गराउन सक्नुहुन्छ। उहाँ भारत, अमेरिका र ओलीसँगको निकटताका माध्यमबाट चीनका लागि पनि स्वीकार्य एकमात्र व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। पक्कै पनि देउवालाई स्वदेश फर्कनबाट रोक्न धेरै प्रपञ्चहरू हुनेछन्। तर उहाँको फिर्तीलाई कसैले नकार्न सक्दैन। राजनीति शक्ति नै त्यस्तै हुन्छ।