संजीब बिक्रम शाह
नेपालको बदलिँदो राजनीतिक परिवेशमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणलाई सामान्य कूटनीतिक औपचारिकताका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यो भ्रमण नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ राजनीतिक आधारमा पुनः परिभाषित गर्ने, विगतका अविश्वास हटाउने र दुई देशबीच सहकार्यका नयाँ सम्भावना खोज्ने महत्त्वपूर्ण अवसर बन्न सक्छ।
जेनजी आन्दोलनपछि नेपालको राजनीतिमा आएको परिवर्तन, पुराना राजनीतिक दलहरूको कमजोर उपस्थिति र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदयले नेपालको आन्तरिक राजनीतिक समीकरण मात्र बदलेको छैन, छिमेकी मुलुकहरूसँगको सम्बन्धलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा समेत नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ। यही पृष्ठभूमिमा प्रधानमन्त्री शाहको नयाँ दिल्ली भ्रमणलाई भारतले पनि विशेष चासोका साथ हेरेको देखिन्छ।
भारतका लागि यो भ्रमण नेपालको नयाँ राजनीतिक नेतृत्वसँग विश्वासको सम्बन्ध स्थापित गर्ने अवसर हो भने नेपालका लागि आफ्नो राष्ट्रिय स्वाधीनता, भौगोलिक संवेदनशीलता र आर्थिक हितलाई केन्द्रमा राखेर छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई थप सन्तुलित बनाउने मौका हो।
भारतीय प्राज्ञिक क्षेत्रको बुझाइमा नेपाल–भारत सम्बन्धलाई अब परम्परागत सुरक्षा र रणनीतिक चासोको सीमाभित्र मात्र राख्नु उपयुक्त हुँदैन। बदलिँदो समयअनुसार शिक्षा, प्रविधि, पूर्वाधार, नवप्रवर्तन, ऊर्जा र युवा पुस्ताबीचको सहकार्यलाई सम्बन्धको मुख्य आधार बनाउन आवश्यक छ।
नयाँ नेतृत्वसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने भारतीय अवसर
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह नेपाली राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने नेतृत्व हुन्। काठमाडौँ महानगरपालिकाको प्रमुख हुँदा स्वतन्त्र राजनीतिक पहिचान बनाएका शाहको राष्ट्रिय राजनीतिमा उदयले भारतीय राजनीतिक तथा कूटनीतिक वृत्तमा पनि चासो बढाएको छ।
भारतका लागि शाहसँगको सम्बन्ध केवल सरकारसँगको औपचारिक सम्पर्कको विषय होइन। यो नेपालमा परिवर्तन चाहने नयाँ पुस्ताको मनोविज्ञान बुझ्ने र उनीहरूको अपेक्षाअनुसार सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसर पनि हो।
विगतमा नेपाल–भारत सम्बन्ध विभिन्न राजनीतिक घटनाक्रम, सीमा विवाद, आर्थिक नाकाबन्दीको स्मृति तथा आपसी अविश्वासका कारण प्रभावित हुँदै आएको छ। दुवै देशमा राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन भइरहँदा पनि सम्बन्धका केही पुराना समस्या समाधान हुन सकेका छैनन्।
त्यसैले नयाँ नेतृत्वसँग संवाद सुरु गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। भारतले नेपाली जनताले प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न सक्ने विकासका परियोजना, रोजगारीका अवसर, शैक्षिक सहकार्य र आर्थिक साझेदारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
नेपालको नयाँ पुस्ताले राजनीतिक परिवर्तनसँगै सुशासन, रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा र आर्थिक अवसर खोजिरहेको छ। भारतले यी विषयमा ठोस सहकार्य गर्न सके दुई देशबीचको सम्बन्धलाई जनस्तरसम्म थप बलियो बनाउन सकिन्छ।
चीनको बढ्दो प्रभाव र नेपालको कूटनीतिक चुनौती
नेपाल–भारत सम्बन्धको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष चीनको बढ्दो उपस्थिति हो। पछिल्लो समय नेपालमा चीनको आर्थिक, पूर्वाधार तथा रणनीतिक सक्रियतालाई भारतले नजिकबाट नियालिरहेको छ।
भारत र चीनबीच ठूलो व्यापारिक कारोबार भए पनि उनीहरूबीच राजनीतिक तथा सुरक्षा प्रतिस्पर्धा कायमै छ। सीमा विवाद र क्षेत्रीय रणनीतिक स्वार्थका कारण दुवै मुलुकबीच समय–समयमा तनाव उत्पन्न हुँदै आएको छ। चीनको पाकिस्तानसँगको निकट रणनीतिक सम्बन्धले पनि भारतको सुरक्षा चिन्तालाई थप संवेदनशील बनाएको छ।
यही कारण नेपालले चीनसँग गर्ने पूर्वाधार, पारवहन र अन्य रणनीतिक महत्त्वका सम्झौताहरूलाई भारतले केवल आर्थिक सहकार्यका रूपमा मात्र नहेर्ने गरेको विश्लेषण छ।
तर नेपाल एउटा सार्वभौम राष्ट्र हो। आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार भारत र चीन दुवैसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने पूर्ण अधिकार नेपालसँग छ। कुनै एक छिमेकीको रणनीतिक संवेदनशीलतालाई सम्बोधन गर्ने नाममा अर्को छिमेकीसँगको सम्बन्ध सीमित गर्नु नेपालको हितमा हुँदैन।
नेपालले भारतसँगको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आर्थिक सम्बन्धलाई महत्त्व दिँदै चीनसँग पनि आफ्नो आवश्यकता र प्राथमिकताअनुसार सहकार्य गर्न सक्नुपर्छ। यसका लागि सन्तुलित, पारदर्शी र राष्ट्रिय हितमा आधारित परराष्ट्र नीति आवश्यक छ।
युवा, शिक्षा र प्रविधिमा सहकार्य नै नयाँ सम्बन्धको आधार
जेनजी आन्दोलनले नेपालमा युवाहरूको अपेक्षा र असन्तुष्टिलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको छ। राजनीतिक परिवर्तनको मागसँगै युवाहरूले रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, प्रविधिमा पहुँच, उद्यमशीलता र भविष्यप्रतिको सुनिश्चितता खोजिरहेका छन्।
यस अवस्थामा भारतले नेपालसँगको सम्बन्धमा नयाँ प्राथमिकता निर्धारण गर्नुपर्ने देखिन्छ।
भारत शिक्षा, सूचना प्रविधि, विज्ञान, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलताका क्षेत्रमा अनुभव तथा क्षमता भएको मुलुक हो। ती क्षेत्रमा नेपालसँग सहकार्य विस्तार गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छन्।
नेपाली विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्ति वृद्धि, प्राविधिक शिक्षामा सहकार्य, सीप विकास कार्यक्रम तथा संयुक्त शैक्षिक परियोजना सञ्चालन गर्न सकिन्छ। भारतीय विश्वविद्यालय र शैक्षिक संस्थाहरूले नेपालमा शैक्षिक केन्द्र स्थापना गर्ने सम्भावनासमेत खोज्न सक्छन्।
यस्ता कार्यक्रमले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई सरकार र राजनीतिक नेतृत्वमा मात्र सीमित नराखी नयाँ पुस्तासँग प्रत्यक्ष जोड्न सक्छन्।
भारतले नेपाललाई केवल भौगोलिक रूपमा नजिक रहेको छिमेकीका रूपमा नभई विकासको समान साझेदारका रूपमा व्यवहार गर्न सके त्यसको सकारात्मक प्रभाव दीर्घकालसम्म रहनेछ।
ऊर्जा र पूर्वाधारमा आर्थिक साझेदारीको सम्भावना
नेपाल–भारत सम्बन्धको सबैभन्दा सम्भावनायुक्त क्षेत्रमध्ये ऊर्जा सहकार्य एक हो। नेपालमा जलविद्युत् उत्पादनको ठूलो सम्भावना छ भने भारतसँग ठूलो ऊर्जा बजार र प्रसारण पूर्वाधार रहेको छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा दुई देशबीच विद्युत् व्यापारमा भएको प्रगतिलाई थप विस्तार गर्न सकिन्छ। नेपाल, भारत र बंगलादेशबीच त्रिपक्षीय विद्युत् व्यापारलाई प्रभावकारी बनाउन सके नेपालको ऊर्जा क्षेत्रले नयाँ बजार प्राप्त गर्न सक्छ।
यसले नेपालको विदेशी मुद्रा आम्दानी बढाउनुका साथै क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यलाई समेत बलियो बनाउन सक्छ।
त्यसैगरी, यातायात र पूर्वाधार विकासमा सहकार्य विस्तार गर्नु आवश्यक छ। अयोध्यादेखि जनकपुरसम्म धार्मिक पर्यटन र तीर्थयात्रालाई सहज बनाउने यातायात सम्पर्कको अवधारणाले नेपाल–भारतबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई आर्थिक अवसरसँग जोड्न सक्छ।
जनकपुर र अयोध्याबीचको धार्मिक सम्बन्धलाई व्यवस्थित पर्यटन, यातायात र पूर्वाधार विकाससँग जोड्न सके मधेश प्रदेशसहित नेपालको पर्यटन क्षेत्रले लाभ लिन सक्छ।
यसका अतिरिक्त व्यापारिक नाका, सडक, रेलमार्ग र ऊर्जा प्रसारण प्रणालीको विकासले दुई देशबीचको आर्थिक निर्भरतालाई थप व्यवस्थित बनाउन सक्छ।
भ्रमणको सफलता सम्झौतामा होइन, विश्वासमा निर्भर
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणको वास्तविक महत्त्व कति सम्झौता हुन्छन् वा कति परियोजनाको घोषणा गरिन्छ भन्नेमा मात्र निर्भर हुँदैन। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विषय दुई देशबीचको राजनीतिक विश्वास पुनःस्थापित हुन्छ कि हुँदैन भन्ने हो।
भारतले नेपालको नयाँ नेतृत्व र बदलिँदो पुस्ताको आकाङ्क्षालाई बुझेर सम्बन्ध विस्तार गर्न सके यो भ्रमण द्विपक्षीय सम्बन्धको नयाँ अध्याय बन्न सक्छ। अर्कोतर्फ, नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय स्वाधीनता र सार्वभौमिकतालाई केन्द्रमा राख्दै भारत र चीन दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्न सक्नुपर्छ।
नेपाल–भारत सम्बन्धको भविष्य पारस्परिक सम्मान, समानता, विश्वास र व्यावहारिक सहकार्यमा निर्भर छ। विगतका असमझदारीलाई दोहोर्याउने भन्दा नयाँ सम्भावनाको खोजी गर्नु दुवै देशको हितमा हुनेछ।
बालेनको भारत भ्रमण सफल हुने आधार कूटनीतिक तस्बिर, औपचारिक भेटघाट र संयुक्त वक्तव्यभन्दा पनि त्यसले नेपाली जनताको जीवनमा ल्याउने सकारात्मक परिवर्तन हुनेछ। यदि यो भ्रमणले शिक्षा, रोजगारी, ऊर्जा, व्यापार, पूर्वाधार र सीमा विवाद समाधानमा ठोस प्रगतिको बाटो खोल्न सक्यो भने नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने ऐतिहासिक अवसर बन्न सक्छ।