काठमाडौं । भारतले अन्तरिक्ष प्रविधिलाई आफ्नो वैज्ञानिक उपलब्धिको सीमाभन्दा बाहिर लैजाँदै कूटनीतिक तथा रणनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न थालेको छ। अन्तरिक्ष क्षेत्रमा भारतको बढ्दो क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यले नयाँदिल्लीको विश्वव्यापी रणनीतिक प्रभावलाई थप विस्तार गरिरहेको छ।
भारतको अन्तरिक्ष कार्यक्रम लामो समयदेखि राष्ट्रिय विकास, सञ्चार, मौसम पूर्वानुमान, कृषि तथा विपद् व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रमा केन्द्रित रहँदै आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा भने अन्तरिक्ष प्रविधि भारतको विदेश नीति र रणनीतिक साझेदारीको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्दै गएको छ।
भारतले विभिन्न देशसँग अन्तरिक्ष विज्ञान तथा प्रविधिमा सहकार्य विस्तार गरिरहेको छ। उपग्रह, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, पृथ्वी अवलोकन तथा वैज्ञानिक अनुसन्धानका क्षेत्रमा सहकार्यले भारतलाई विकासशील देशहरूबीच प्रविधि साझेदारी गर्ने महत्वपूर्ण साझेदारका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ।
अन्तरिक्ष कूटनीतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भारतको रणनीतिक साझेदारी हो। अन्तरिक्ष क्षेत्रमा सहकार्यले भारतलाई अमेरिका, युरोप तथा इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रका अन्य साझेदारसँग सम्बन्ध थप गहिरो बनाउन अवसर दिएको छ।
भारतको अन्तरिक्ष क्षमताले क्षेत्रीय सुरक्षा र रणनीतिक प्रतिस्पर्धामा समेत नयाँ आयाम थपेको छ। उपग्रह तथा पृथ्वी अवलोकन प्रणाली आधुनिक सुरक्षा संरचनाका महत्वपूर्ण अंग बन्दै गएका छन्। यसले अन्तरिक्षलाई आर्थिक तथा वैज्ञानिक क्षेत्रसँगै राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएको रणनीतिक क्षेत्र बनाएको छ।
भारतको अन्तरिक्ष कार्यक्रमको सफलताले देशको प्रविधि तथा नवप्रवर्तन क्षमताको अन्तर्राष्ट्रिय छवि पनि बलियो बनाएको छ। तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा जटिल अन्तरिक्ष अभियान सञ्चालन गर्ने क्षमताले भारतलाई विश्व अन्तरिक्ष क्षेत्रमा प्रभावशाली उदीयमान शक्तिका रूपमा स्थापित गरेको छ।
भारतले चन्द्रमा तथा सूर्यसम्बन्धी अभियानदेखि मानव अन्तरिक्ष उडानको तयारीसम्म विभिन्न महत्वाकांक्षी कार्यक्रम अघि बढाइरहेको छ। यस्ता अभियानले वैज्ञानिक अनुसन्धानको क्षमता बढाउनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका नयाँ अवसर सिर्जना गरिरहेका छन्।
अन्तरिक्ष कूटनीतिले भारतलाई आफ्नो ‘सफ्ट पावर’ विस्तार गर्ने अवसरसमेत दिएको छ। विकासशील देशहरूलाई अन्तरिक्षसम्बन्धी प्रविधि, तालिम र डेटा उपलब्ध गराउने सहकार्यले भारतको विकास साझेदारको छवि बलियो बनाउन सक्छ।
यस क्षेत्रमा चीनसँगको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा पनि महत्वपूर्ण छ। चीनले अन्तरिक्ष प्रविधिमा तीव्र लगानी र आफ्नै अन्तरिक्ष पूर्वाधार विस्तार गरिरहेको अवस्थामा भारतले अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी र प्रविधि सहकार्यलाई आफ्नो रणनीतिक क्षमता विस्तार गर्ने माध्यम बनाइरहेको छ।
भारतको अन्तरिक्ष कूटनीतिको विस्तारले दक्षिण एसिया र हिन्द–प्रशान्त क्षेत्रमा समेत दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ। अन्तरिक्ष प्रविधि भविष्यको अर्थतन्त्र, सञ्चार, सुरक्षा र रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको महत्वपूर्ण आधार बन्दै जाँदा भारतले यस क्षेत्रमा आफ्नो भूमिका विस्तार गर्नु उसको बढ्दो विश्वव्यापी प्रभावको अर्को संकेत बनेको छ।
भारतको अन्तरिक्ष कार्यक्रम अब केवल वैज्ञानिक उपलब्धिको विषय रहेन। यो नयाँदिल्लीको कूटनीतिक पहुँच, प्रविधिगत क्षमता, रणनीतिक स्वायत्तता र विश्वव्यापी प्रभाव विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण साधन बन्दै गएको छ।
