भारतको अन्तरिक्ष शक्तिको उदयले बदलिँदै विश्वव्यापी रणनीतिक सन्तुलन

भारत अन्तरिक्ष प्रविधिको क्षेत्रमा तीव्र गतिमा अघि बढ्दै विश्वका प्रमुख अन्तरिक्ष शक्तिहरूमध्ये आफ्नो स्थान बलियो बनाउँदै गएको छ। पछिल्ला वर्षमा भारतले उपग्रह प्रविधि, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, प्रक्षेपण प्रणाली, चन्द्र तथा सौर्य अभियान र निजी अन्तरिक्ष उद्योगको विकासमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। चन्द्रयान अभियानदेखि सूर्य अध्ययनका लागि आदित्य-एल१ सम्मका कार्यक्रमले सीमित स्रोतको प्रभावकारी उपयोग गर्दै जटिल अन्तरिक्ष अभियान सञ्चालन गर्न सक्ने प्राविधिक क्षमता निर्माण भएको स्पष्ट पारेका छन्।

अन्तरिक्षलाई केवल वैज्ञानिक अनुसन्धानको क्षेत्रमा मात्र सीमित नराखी भारतले यसलाई राष्ट्रिय विकास र रणनीतिक क्षमताको आधारका रूपमा अघि बढाएको छ। सञ्चार, मौसम पूर्वानुमान, कृषि, विपद् व्यवस्थापन, नेभिगेसन, रक्षा र डिजिटल पूर्वाधारमा अन्तरिक्ष प्रविधिको प्रयोग निरन्तर विस्तार भइरहेको छ। यस बढ्दो क्षमताले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्नुका साथै भारतलाई विकासशील विश्वका लागि एक महत्वपूर्ण अन्तरिक्ष साझेदारका रूपमा स्थापित गरेको छ।

क्षेत्रीय प्रतिस्पर्धाका बीच चीनको ठूलो राज्य लगानी र सैन्य क्षमतामा आधारित अन्तरिक्ष महत्वाकांक्षाको सामना गर्दै भारतले लोकतान्त्रिक संस्थागत संरचना, निजी क्षेत्रको सहभागिता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा जोड दिएको छ। नयाँ स्टार्टअप तथा निजी कम्पनीहरू प्रक्षेपण, पृथ्वी अवलोकन र भूउपग्रह सेवामा प्रवेश गरेसँगै अन्तरिक्ष क्षेत्र सरकारी कार्यक्रमबाट व्यापक औद्योगिक पारिस्थितिक प्रणालीतर्फ मोडिएको छ।

नेपालका लागि भारतको अन्तरिक्ष क्षमताको विकास विशेष महत्वको विषय बनेको छ। हिमाली भूगोल, विपद्को जोखिम, जलवायु परिवर्तन, कृषि र सीमा व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रमा अन्तरिक्ष प्रविधिको प्रयोग उपयोगी हुन सक्ने भएकाले भारतसँगको सहकार्यमार्फत नेपालले अत्याधुनिक प्रविधिको लाभ लिन सक्ने सम्भावना छ। अन्तरिक्ष अब केही महाशक्तिको मात्र पहुँचमा नरहेको सन्देश दिँदै आगामी दशकमा भारतको अन्तरिक्ष यात्रा दक्षिण एसियाको आर्थिक, वैज्ञानिक र रणनीतिक शक्तिको प्रमुख आधार बन्ने देखिन्छ।