भारतको बढ्दो विश्वव्यापी आर्थिक लचकता र जीडीपी पूर्वानुमानमा वृद्धि

हालै, केही प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले भारतीय अर्थतन्त्रको लागि आफ्नो वृद्धि पूर्वानुमान बढाएका छन्। ओईसीडी (OECD), एसएन्डपी ग्लोबल (S&P Global), फिच रेटिङ्स (Fitch Ratings), एसियाली विकास बैंक (ADB) र मुडिज रेटिङ्स (Moody’s Ratings) का पछिल्ला संशोधनहरूले भारतको वृद्धि गतिशीलता र चुनौतीपूर्ण विश्वव्यापी आर्थिक वातावरणको सामना गर्ने क्षमताको बढ्दो मान्यतालाई संकेत गर्दछ। ओईसीडीले भारतको जीडीपी (GDP) वृद्धिको पूर्वानुमान ६.३% बाट बढाएर ७.१% पुर्‍याएको छ भने एसएन्डपी ग्लोबलले ६.६% बाट ७% मा संशोधन गरेको छ। फिच रेटिङ्सले आफ्नो पूर्वानुमान ६.४% बाट ६.९%, एडीबीले ६.६% बाट ७% र मुडिज रेटिङ्सले ६% बाट ७% पुर्‍याएको छ। यसरी, पाँचै संस्थाले आफ्ना प्रक्षेपणहरू बढाएका छन्, जसमा चारवटाले भारतको वृद्धिलाई करिब ७% वा सोभन्दा माथि राखेका छन्।

हालसम्मको वृद्धिको कथा

यी संशोधनहरू महत्त्वपूर्ण छन् किनभने यी एक्लै भएका होइनन्। यी जीडीपीका धेरै प्रमुख घटकहरूमा आन्तरिक आर्थिक गतिविधि मजबुत हुँदै गएको प्रमाणसँग मिलेका छन्। भारतको वृद्धिको कथा कुनै एक क्षेत्र वा मागको स्रोतमा मात्र आधारित नभई बहुविध इन्जिनहरूद्वारा बढ्दो रूपमा समर्थित छ। भारतको वास्तविक जीडीपी वृद्धिले महामारीपछिको बलियो पुनरुत्थान र निरन्तर गतिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। आर्थिक वर्ष २०२०-२१ मा ५.७% ले तीव्र रूपमा खुम्चिएपछि, अर्थतन्त्रले आर्थिक वर्ष २०२१-२२ मा ९.६% को वृद्धिसँगै पुनरुत्थान गर्‍यो। आर्थिक वर्ष २०२२-२३ मा ७.६%, आर्थिक वर्ष २०२३-२४ मा ७.३%, र आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मा ७.२% मा वृद्धि मजबुत रह्यो, र आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मा ७.८% सम्म तीव्र भयो, जसले विश्वव्यापी आर्थिक अनिश्चितताका बाबजुद भारतको लचकता र निरन्तर शक्तिलाई उजागर गर्दछ।

वृद्धिको गतिले जग प्रदान गर्छ

पछिल्लो त्रैमासिक कार्यसम्पादनले भारतको अधिक सकारात्मक बाह्य मूल्याङ्कनलाई स्पष्ट पार्न मद्दत गर्दछ। आर्थिक वर्ष २०२६-२७ को पहिलो त्रैमासिक (Q1) मा वास्तविक जीडीपी वृद्धि ७.८% सम्म तीव्र भयो, जबकि आर्थिक वर्ष २०२५-२६ को पहिलो त्रैमासिकमा यो ६.९% थियो। साङ्केतिक (Nominal) जीडीपी वृद्धि पनि अघिल्लो वर्षको ८.१% को तुलनामा १०.३% मा सुदृढ भयो, जसले जीडीपीलाई रु. ८८.२७ लाख करोड पुर्‍यायो। वास्तविक जीभीए (GVA) वृद्धि ७% बाट बढेर ८.२% पुग्यो, जबकि साङ्केतिक जीभीए ११.५% ले विस्तार भयो। यी तथ्याङ्कहरूले सुधार केवल मुख्य जीडीपीमा मात्र सीमित नभई आधारभूत आर्थिक गतिविधिमा पनि स्पष्ट रहेको सङ्केत गर्छन्।

सेवा क्षेत्र वृद्धिको एक शक्तिशाली इन्जिनको रूपमा कायम

भारतको लचकताको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्तम्भहरूमध्ये एक सेवा क्षेत्रको निरन्तर शक्ति हो। तृतीयक क्षेत्रको वृद्धि अघिल्लो वर्षको ८% बाट बढेर १०% पुगेको छ। सेवाहरूभित्र, वित्तीय, घरजग्गा (रियल स्टेट), सूचना प्रविधि (IT) र व्यावसायिक सेवाहरू १२.१% ले बढेका छन्, जसले गर्दा तिनीहरू प्रतिवेदनमा पहिचान गरिएका सबैभन्दा बलियो प्रमुख खण्ड बनेका छन्। व्यापार, होटेल, यातायात, सञ्चार र सम्बन्धित सेवाहरू ८.५% ले विस्तार भए, जबकि सार्वजनिक प्रशासन, रक्षा र अन्य सेवाहरू ७.५% ले बढे।

यी क्षेत्रहरूको शक्ति विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा भारतको स्थितिसँग विशेष रूपमा सान्दर्भिक छ। सूचना प्रविधि र व्यावसायिक सेवाहरूले भारतलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारहरूसँग जोड्छन्, जबकि वित्तीय र व्यावसायिक सेवाहरूले आन्तरिक लगानी र उद्यम गतिविधिलाई बढ्दो रूपमा सहयोग गर्छन्। त्यसैले यी खण्डहरूको निरन्तर विस्तारले आन्तरिक गति र एक महत्त्वपूर्ण बाह्य लिङ्क दुवै प्रदान गर्दछ।

उत्पादन र औद्योगिक गतिविधिले लचकताको अर्को तह थप्छ

भारतको लचकतालाई औद्योगिक क्षेत्रले बढ्दो रूपमा सहयोग पुर्‍याएको छ। द्वितीयक क्षेत्र ८.६% ले बढेको छ, जुन अघिल्लो वर्ष दर्ता गरिएको ६.१% भन्दा धेरै तीव्र हो। उत्पादन (मैन्युफ्याक्चरिङ) वृद्धि ८.३% बाट बढेर ९.२% पुगेको छ भने निर्माण (कन्स्ट्रक्सन) अघिल्लो ५.२% को तुलनामा ७.७% ले विस्तार भएको छ। बिजुली, ग्यास, पानी आपूर्ति र अन्य उपयोगिता सेवाहरू ८.९% ले बढेका छन्, जसले अघिल्लो वर्षको १.८% को सङ्कुचनलाई उल्ट्याएको छ। यो व्यापक सुधार भारतको वृद्धि प्रक्षेपणको दिगोपनका लागि महत्त्वपूर्ण छ। उत्पादन, निर्माण र पूर्वाधारसम्बन्धी गतिविधिको संयोजनले उत्पादक क्षमता, रोजगारीका अवसरहरू र आन्तरिक आपूर्ति श्रृंखलालाई सुदृढ बनाउन सक्छ। यसले भारतको आर्थिक विस्तार अझ विविधीकृत हुँदै गएको पनि सङ्केत गर्छ। बलियो सेवा वृद्धिलाई औद्योगिक गतिविधिले पूरक बनाएको छ, जसले गर्दा कुनै एक क्षेत्रमा मात्र निर्भरता घटेको छ।

लगानी शक्तिको एक प्रमुख स्रोतको रूपमा उभ्रिँदै छ

शायद भविष्यको आर्थिक लचकताको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सूचकहरूमध्ये एक लगानीमा आएको तीव्रता हो। चालू मूल्यमा कुल स्थिर पूँजी निर्माण (Gross fixed capital formation) आर्थिक वर्ष २०२६-२७ को पहिलो त्रैमासिकमा २०.४% ले बढेको छ, जुन आर्थिक वर्ष २०२५-२६ को पहिलो त्रैमासिकमा ५.४% थियो। यो तीव्र वृद्धिले बलियो लगानी गतिविधि र क्षमता निर्माणको सङ्केत गर्छ। लगानी महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसले पछिल्ला वर्षहरूमा अर्थतन्त्रको वृद्धि क्षमता निर्धारण गर्दछ। उच्च पूँजी निर्माणले उत्पादक क्षमता विस्तार गर्न, पूर्वाधारमा सुधार गर्न र प्राविधिक तथा औद्योगिक विकासलाई सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। यदि निरन्तर रह्यो भने, बलियो लगानीले अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूद्वारा गरिएका सुधारिएका वृद्धि प्रक्षेपणहरूको आधारलाई सुदृढ बनाउन सक्छ। उच्च वर्तमान वृद्धि र बलियो पूँजी निर्माणको संयोजन भारतको विश्वव्यापी लचकताका लागि विशेष रूपमा सान्दर्भिक छ। यसले संकेत गर्छ कि वर्तमान विस्तारको एक हिस्सा अल्पकालीन मागभन्दा पनि क्षमता निर्माणसँग जोडिएको छ।

आन्तरिक उपभोगले स्थिरता प्रदान गर्छ

भारतको वृद्धि मोडेलको अर्को विशिष्ट विशेषता आन्तरिक मागको महत्व हो। निजी अन्तिम उपभोग खर्च (Private final consumption expenditure) आर्थिक वर्ष २०२६-२७ को पहिलो त्रैमासिकमा ९.९% ले बढेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा ८.३% थियो। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, पीएफसीई (PFCE) ले जीडीपीको ५५.६% ओगटेको छ, जसले आर्थिक गतिविधिमा घरेलु उपभोगको निरन्तर महत्वलाई जोड दिन्छ। प्रतिवेदनमा निरन्तर उपभोग वृद्धिले आन्तरिक मागको लचकतालाई प्रतिबिम्बित गर्ने उल्लेख छ। बाह्य आर्थिक अवस्था अनिश्चित हुँदा ठूलो आन्तरिक उपभोग आधारले महत्त्वपूर्ण स्थिरता प्रदान गर्दछ।

निर्यातले भारतको बाह्य शक्ति थप्छ

सेवा र उत्पादनमा निरन्तर विस्तारका साथै बलियो निर्यात कार्यसम्पादनले भारतको वृद्धि अन्तर्राष्ट्रिय माग र आन्तरिक उपभोग दुवैसँग बढ्दो रूपमा जोडिएको संकेत गर्छ। अप्रिल-अगस्ट २०२६ को लागि कुल वस्तु तथा सेवा निर्यात करिब १५% ले बढेर ३९९ अरब अमेरिकी डलर पुगेको छ, जुन गत वर्षको सोही अवधिमा ३४५ अरब अमेरिकी डलर थियो। यो संयोजन भारतको विश्वव्यापी आर्थिक स्थितिका लागि महत्त्वपूर्ण छ। ठूलो आन्तरिक बजारले आन्तरिक वृद्धिका लागि आधार प्रदान गर्दछ, जबकि विस्तार भइरहेको निर्यातले अन्तर्राष्ट्रिय बजारहरूमा पहुँच प्रदान गर्दछ। सँगै, तिनीहरूले अझ विविधीकृत वृद्धि संरचना सिर्जना गर्छन्।

विश्वव्यापी वृद्धि परिदृश्यमा भारतको उज्ज्वल स्थिति

प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूद्वारा भारतको जीडीपी वृद्धि पूर्वानुमानमा गरिएको माथिल्लो संशोधनले अर्थतन्त्रको सुदृढ आधारभूत तत्व र व्यापक वृद्धिको गतिको बढ्दो मान्यतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। भारतको लचकतालाई सबल सेवा, तीव्र उत्पादन, बढ्दो लगानी, लचिलो आन्तरिक उपभोग र विस्तार भइरहेको निर्यातलगायत वृद्धिका बहुविध इन्जिनहरूले बढ्दो रूपमा टेवा पुर्‍याएका छन्।

यो विविधीकरण महत्त्वपूर्ण छ किनभने यसले कुनै एक क्षेत्रमा निर्भरता घटाउँछ र विश्वव्यापी आर्थिक अनिश्चितताका बीच अधिक स्थिरता प्रदान गर्दछ। बलियो लगानी र पूँजी निर्माणले उत्पादक क्षमतालाई पनि बढावा दिइरहेका छन्, जबकि उत्पादन र सेवाहरूको विस्तारले विश्वव्यापी मूल्य शृङ्खला र अन्तर्राष्ट्रिय बजारहरूमा भारतको एकीकरणलाई सुदृढ बनाइरहेको छ। त्यसैगरी, ठूलो आन्तरिक उपभोक्ता आधारले बाह्य झटकाहरूविरुद्ध एक महत्त्वपूर्ण सुरक्षा कवच (cushion) प्रदान गर्दछ।

संक्षेपमा, यी प्रवृत्तिहरूले भारतको वृद्धि अझ विविधीकृत, लगानी-प्रेरित र विश्वव्यापी रूपमा एकीकृत हुँदै गएको सुझाव दिन्छन्। उत्पादकत्व वृद्धि, पूर्वाधार विकास, प्राविधिक प्रगति र रोजगारी सिर्जनामार्फत यो गतिलाई कायम राख्दा भारतको आर्थिक क्षमता र प्रतिस्पर्धात्मकता थप सुदृढ हुन सक्छ, जसले विश्वव्यापी आर्थिक वृद्धिमा यसको बढ्दो योगदानलाई धेरै उच्च स्तरमा पुनर्बल प्रदान गर्दछ।