भ्रष्टाचार: धारणा र भ्रम

नारायण मानन्धर

दुई वर्षअघि, सन् 2004 मा, मैले आफ्नो अनौपचारिक माध्यममार्फत ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनल नेपाल च्याप्टरसमक्ष 2003 का लागि TI बर्लिनले वार्षिक रूपमा जारी गर्ने CPI डाटा सार्वजनिक गर्ने अवसरमा उनीहरूको मिडिया ब्रिफिङमा २० वर्षको CPI डाटाको पूर्ण प्रस्तुति राख्ने प्रस्ताव गरेको थिएँ। यो डाटा विश्वस्तरमा 1995 देखि हरेक वर्ष प्रकाशित हुँदै आएको छ र नेपालका लागि 2004 देखि उपलब्ध छ। भ्रष्टाचार सम्बन्धी धारणा विषयमा कुनै ठोस निष्कर्ष निकाल्न २० वर्षको डाटा निश्चित रूपमा लामो समयावधि हो।

TIN का पदाधिकारीहरूले यो एक वर्षका लागि विश्वव्यापी कार्यक्रमको प्रस्तुति मात्र भएको भन्दै मेरो कुरा सुन्न अस्वीकार गरे। त्यसपछि मैले “Nepal’s tryst with Corruption Perception Index” शीर्षकमा आफ्नो लेख स्थानीय अंग्रेजी दैनिकमा दिएको थिएँ।

यसअघि मैले भ्रष्टाचार र सुशासन Gen-Z आन्दोलनपछि एकाएक चर्चित विषय बनेको विषयमा लेखेको थिएँ। वास्तवमा, 1990 को मध्य दशकदेखि नै विकास अध्ययनमा भ्रष्टाचार एक चर्चित विषय रहँदै आएको थियो। 2025 का लागि नयाँ डाटा सेट सार्वजनिक भएसँगै अहिले हामीसँग 14 वर्ष (2012–2025) का तुलना गर्न मिल्ने CPI डाटा उपलब्ध छन्। तालिका 1 मा यी विवरणहरू प्रस्तुत छन्।

तालिका 1: नेपालका लागि CPI स्कोर (2012–2025)

(वर्ष, CPI स्कोर, नेपालको वरीयता, कुल देश संख्या, स्ट्यान्डर्ड एरर, तल्लो सीमा, माथिल्लो सीमा, डाटा स्रोत संख्या — विवरण तालिकाअनुसार)

डाटा स्रोत: ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनल, बर्लिन

पछिल्ला १४ वर्षको CPI डाटाले भ्रष्टाचारविरुद्ध लड्ने नेपालको प्रगति अत्यन्तै सुस्त गतिमा अघि बढिरहेको देखाउँछ। 2012 मा हाम्रो स्कोर 100 मध्ये 27 थियो, जुन 2025 मा 34 पुगेको छ। यो सीमित सुधार मात्र हो। 2014–15 र 2020–21 का गिरावटसमेत गन्ने हो भने हामी वस्तुतः स्थिर अवस्थामै रहेको निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ, अर्थात् CPI स्कोरमा खासै सुधार देखिएको छैन।

यद्यपि, विश्व वरीयतामा भने 2012 को 139औँ स्थानबाट 2025 मा 109औँ स्थानमा सुधार भएको छ। यसले विश्वका धेरै देशहरूमा भ्रष्टाचारको अवस्था अझ खराब हुँदै गएको र त्यसका कारण तुलनात्मक रूपमा नेपाल अगाडि देखिएको संकेत गर्छ। विश्वस्तरमै भ्रष्टाचारविरुद्धका प्रयासहरू ठप्प जस्तै वा अत्यन्तै सुस्त गतिमा सुधार भइरहेको अवस्था देखिन्छ। यसका धेरै कारण हुन सक्छन्। भ्रष्टाचार अब केवल गरिब वा विकासशील देशहरूको मात्र समस्या रहेन, विकसित देशहरूमा पनि यो स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। साथै स्रोतको प्रयोग र दुरुपयोगसँग जोडिएको भ्रष्टाचार र विकासबीच ठोक्किँदा के भ्रष्टाचार हो र के होइन भनेर छुट्याउन गाह्रो हुँदै गएको छ।

डाटा हेर्दा स्ट्यान्डर्ड एररमा ठूलो कमी आउनु र माथिल्लो–तल्लो सीमाको अन्तर साँघुरिनु डाटाको विश्वसनीयता बढेको संकेत हो। यस आधारमा नेपाल भ्रष्ट देश हो भन्न सकिन्छ, तर हाम्रो अवस्था विश्वका वा आफ्नै क्षेत्रका केही अन्य देशहरूजत्तिकै खराब भने छैन। दक्षिण एशियाली क्षेत्रमा भुटान जस्तो राम्रो प्रदर्शन गर्ने देश र अफगानिस्तान जस्तो अत्यन्त खराब अवस्थाको देश पनि छन्।

यसको अर्थ हामी चुप लागेर बस्नुपर्छ भन्ने होइन। Gen-Z आन्दोलनपछि उठेको भ्रष्टाचार र सुशासनको आवाजले कहिलेकाहीँ अत्यधिक कोलाहल जस्तो महसुस हुन्छ। विडम्बना के छ भने हिजो मात्रै CIAA ले आफ्नो वार्षिकोत्सव मनायो र आज TI ले देशमा भ्रष्टाचार र भ्रष्टाचार नियन्त्रणको अवस्था स्थिर रहेको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ।