जनआन्दोलन २.०

सबैभन्दा पहिले, नेपालको राजनीतिक इतिहासको संक्षिप्त सार प्रस्तुत गरौँ। हामीकहाँ सन् १९९० मा पहिलो जनआन्दोलन भएको थियो। दोस्रो सन् २००६/७ मा भयो। जेन-जीकी आमाले जेन-जी विद्रोहलाई अर्को जनआन्दोलन, सम्भवतः तेस्रो जनआन्दोलनका रूपमा नामाकरण गरिन्।

हामीले सन् १९५१ को राजनीतिक परिवर्तनलाई कहिल्यै जनआन्दोलन भनेनौँ, बरु क्रान्ति भन्यौँ। ध्यान दिनुहोस्: मध्यकालीन सनकी शासकहरूद्वारा चिन्हित राजनीतिक इतिहास हामीकहाँ छ।

पहिलो जनआन्दोलनमा राजा नेतृत्वको एकदलीय व्यवस्थालाई बहुदलीय प्रजातन्त्रले विस्थापित गर्यो; दोस्रोमा हामीले राजतन्त्रको अन्त्य गरी सङ्घीय, लोकतान्त्रिक, गणतन्त्रात्मक (एफडीआर) नेपालको स्थापना गर्यौँ।

जेन-जी जनआन्दोलन होइन, किनकि यहाँ व्यवस्था परिवर्तन भएको छैन। शाब्दिक रूपमा भन्नुपर्दा, ओली सरकार राजीनामा दिन बाध्य भयो र एक सनकी महिलाको नेतृत्वमा चुनावी सरकारद्वारा विस्थापित भयो; हामी संवैधानिक ढाँचालाई अक्षुण्ण राख्दै अगाडि चुनावमा गयौँ।

असफल कु

चुनावपछि सत्तामा आएको वर्तमान सरकार संवैधानिक व्यवस्थाप्रति अनिच्छुक हुन सक्छ, तर यसले यसै अन्तर्गत शपथ लिएको छ। सरकारले जसरी काम गरिरहेको छ, त्यसले "नैतिकता र निष्ठा" को विषयलाई यसले अलिकति पनि वास्ता गर्दैन भन्ने छाप दिन्छ। यदि यो आन्दोलन होइन भने यो के हो त? राजनीतिक विश्लेषक श्री श्याम श्रेष्ठले यसलाई "असफल कु" भन्नुभयो। यो एफडीआर (सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक) व्यवस्थालाई विस्थापित गर्न डिजाइन गरिएको कूप थियो, तर यो पूर्ण रूपमा असफल भयो र हामी यो विकृत व्यवस्थामा पुग्यौँ।

चुनावमा रास्वपाले झण्डै दुई-तिहाइ बहुमत हासिल गरेपछि र उनीहरूको युवा जोस (वास्तवमा होस बिनाको जोस) ले गर्दा यसले पराजय असम्भव भएको अनुभूति दिएको थियो, तर आफ्नो अस्तित्वको छ महिनाभित्रै यो ठूलो ठट्टा नभए पनि नक्कली साबित भएको छ। सरकार एकापछाडि अर्को अनपेक्षित प्राकृतिक विपत्ति, आर्थिक मन्दी, राजनीतिक शून्यता र विश्व कूटनीति तथा राजनीतिबाट क्रमिक अलग्याइसँग सङ्घर्ष गरिरहेको छ। रास्वपाका शीर्ष नेताहरूले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको साधारण सभा (यूएनजीए) को सम्बोधनको प्रशंसा गर्न सक्छन्, तर भाडाका हुल्याहाहरूले यसलाई पूर्ण रूपमा बिगारे। युएनजीएमा भगवान् पशुपतिनाथ र भगवान् बुद्धको उल्लेख गर्दै, नीरस र विराम चिह्नबिनाको अंग्रेजी वाचनमा दुई लाइन नेपाली बोलेर सम्बोधन टुङ्ग्याउनु नक्कली राष्ट्रवादको नमुना मात्र हो। यो ओलीले गैँडालाई "गैँडा" नै भन्नुपर्छ भनी अडान लिएजस्तै हो।

तीन परिदृश्यहरू

वर्तमान सरकारका सन्दर्भमा तीनवटा सम्भावनाहरू छन्। पहिलो, आगामी निर्वाचन नभएसम्म यो बाँकी चारदेखि पाँच वर्षसम्म टिकिरहन्छ। यो सरकारले पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्छ भन्नेमा विश्वास गर्नेहरू धेरै कम छन्। सम्झनुहोस्, रास्वपाका सभापति श्री लामिछानेले भर्खरै "सडक आन्दोलनबाट होइन, निर्वाचनबाट सरकार बदलौँ" भनी याचना गर्नुभएको थियो?

दोस्रो, सत्तारूढ दलभित्र गम्भीर फुट आउन सक्छ, जसको परिणामस्वरूप सरकारको छिट्टै पतन हुन सक्छ। मुकेश दाहालको चेतावनी सम्झनुहोस्, "यदि रास्वपाले बालेनलाई फिर्ता बोलाउने निर्णय गर्यो भने, उहाँले संसद् विघटन गरी मध्यावधि निर्वाचनको घोषणा गर्नुहुनेछ"?

तेस्रो, विपक्षीहरूले १९९० को जनआन्दोलन १ जस्तै संयुक्त आन्दोलन सुरु गर्न सक्छन्। अर्को एक सम्भावनाको पनि हल्ला छ: अदालतले विघटित संसद् पुनःस्थापना गर्दै पछिल्लो निर्वाचन परिणाम र सरकारलाई रद्द गर्न सक्छ। निर्वाचन रद्द गर्ने र वर्तमान संसद् विघटन गर्दा हुने राजनीतिक मूल्य विघटित संसद् पुनःस्थापना गर्नुको तुलनामा अत्यधिक हुनेछ। यो अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको प्रमुख आयुक्त पदमा तीन वर्षभन्दा बढी समय रहेका श्री लोकमान सिंह कार्कीलाई अयोग्य घोषित गरेजस्तो होइन। यो नेपाल हो। यहाँ जे पनि सम्भव छ। हामीले नेपालीमा भन्ने गरेको कुरा यही हो।

जनआन्दोलन २.०

यदि राजनीतिक दलहरूसँग आगामी निर्वाचनसम्म पर्खने धैर्य छैन भने, एक मात्र उपाय भनेको १९९० को जस्तै जनआन्दोलन २.० सुरु गर्नु हो। आन्दोलनका क्रममा स्वर्गीय गणेशमान सिंहले कमान्ड सम्हाल्नुभएको थियो र उहाँको पहिलो सङ्कल्प विभाजित कम्युनिस्टहरूबीच एकता कायम गर्नु थियो। यसैले वर्तमान एमाले पार्टीलाई जन्म दियो। आन्दोलनको एउटै लक्ष्य थियो: राजा नेतृत्वको पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गरी बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना गर्नु। तेस्रो, उहाँले जनतालाई "आन्दोलनलाई सक्रिय रूपमा समर्थन गर्न, यदि त्यसो गर्न सकिँदैन भने विरोध नगर्न" आह्वान गर्नुभयो।

स्पष्ट रूपमा, सान्दर्भिक वातावरणको अध्ययन गर्नु त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। भारतसँगको सम्बन्ध तल्लो स्तरमा पुगेको थियो, वास्तवमा हामीसँग एक वर्षभन्दा लामो नाकाबन्दी थियो; लोकतान्त्रिकरणको लहर विश्वभर फैलिरहेको थियो। सम्झनुहोस्, हामीकहाँ भूकम्प पनि आएको थियो। सान्दर्भिक वातावरणको हुबहु पुनरावृत्ति हुन गाह्रो हुनेछ, तर नजिकको समानता पनि आन्दोलन चम्काउन पर्याप्त छ।

के देउवा अर्को गणेशमान सिंह बन्न सक्छन्?

स्वर्गीय गणेशमान सिंहको भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने एक मात्र व्यक्ति श्री देउवा हुनुहुन्छ। यदि पाठकहरूको मनमा अर्कै व्यक्ति हुनुहुन्छ भने मलाई जनाउनुहोस्। स्वर्गीय सिंहको विपरीत, देउवाले नेपाली कांग्रेसभित्रै विभाजनको सामना गर्नुपरेको छ। अदालतको फैसला पर्खनु र नेपाली कांग्रेसभित्र पुनः एकताको अपेक्षा गर्नुको सट्टा आ-आफ्नो बाटो लाग्नु नै उत्तम हुन्छ भन्ने मेरो व्यक्तिगत विचार हो। नेपाली कांग्रेसका युवा नेता गगन थापाले अदालतको फैसला जे आए पनि समीक्षामा नजाने सार्वजनिक रूपमा दाबी गर्नुभएको छ। पहिले नै विभाजित कम्युनिस्ट शक्तिहरूलाई श्रीमती विद्या भण्डारीले एकीकृत गर्न सक्नुहुन्छ कि सक्नुहुन्न भन्नेमा पनि म निश्चित छैन। जित-हारको स्थिति सिर्जना गर्न राजनीति दुई ध्रुवमा ध्रुवीकृत हुनुपर्छ।

सेलिब्रेटीहरू राजनीतिज्ञ बन्दै र राजनीतिज्ञहरू सेलिब्रेटी बन्दै

राजनीतिक पुराना नेताहरू अहिलेसम्म अज्ञात रहेका केही व्यक्तिहरूको आकस्मिक सत्ता आरोहणबाट आश्चर्यचकित हुनुपर्छ। सत्तामा पुग्न लामो सङ्घर्ष, राजनीतिक जेलजीवन वा युद्ध लडेको उच्च प्रोफाइल चाहिँदैन। मानिसहरू छिनभरमै सत्तामा पुग्न सक्छन्। तर ध्यान दिनुहोस्, संसारभरि नै सेलिब्रेटीहरूको आयु धेरै छोटो हुन्छ। उनीहरू धेरै पैसा कमाउँछन् र चाँडै बिलाएर पनि जान्छन्। आकस्मिक उत्थानसँगै आकस्मिक पतन पनि हुन्छ – यो भौतिकशास्त्र र राजनीतिको पनि नियम हो। सत्तामा रहेकाहरूलाई आफ्नो आयुबारे राम्ररी थाहा छ, उनीहरू सम्भावित डर वा सम्भावित परिणामका कारण मात्र एकजुट भएका हुन्। प्रकृतिमा "पुरस्कार" र "सजाय" भन्ने केही हुँदैन, केवल परिणामहरू हुन्छन्। र यो विनाशकारी अन्त्य हुनेछ। कृपया, कसैले मलाई गलत साबित गरिदिनुहोस्।