डुरान्ड रेखाको इतिहासले देखाउँछ अफगानिस्तान–पाकिस्तान तनावको जरा

अफगानिस्तान र पाकिस्तानबीचको सीमा विवादलाई केवल पछिल्लो समयको राजनीतिक तनावका रूपमा बुझ्न नसकिने देखिएको छ। दुई देशबीच रहेको डुरान्ड रेखाको इतिहास नै लामो समयदेखि विवाद, असहमति र अविश्वाससँग जोडिएको छ।

डुरान्ड रेखा ब्रिटिस भारत र अफगानिस्तानबीच भएको सन् १८९३ को सम्झौताबाट स्थापित भएको सीमा हो। ब्रिटिस शासनकालमा निर्धारण गरिएको यो सीमाले अहिलेको अफगानिस्तान र पाकिस्तानबीचको करिब २,६४० किलोमिटर लामो सीमाको आधार तयार गरेको छ।

तर अफगानिस्तानले लामो समयदेखि यस सीमालाई आफ्नो स्थायी अन्तर्राष्ट्रिय सीमा मान्न अस्वीकार गर्दै आएको छ। पाकिस्तानले भने डुरान्ड रेखालाई दुई देशबीचको वैधानिक अन्तर्राष्ट्रिय सीमा मान्दै आएको छ। यही फरक दृष्टिकोण दुई देशबीचको सम्बन्धमा निरन्तर तनावको प्रमुख कारणमध्ये एक बनेको छ।

समस्याको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सीमा क्षेत्रमा बसोबास गर्ने पश्तुन समुदाय हो। डुरान्ड रेखाले एउटै जातीय तथा सामाजिक समुदायलाई दुई देशमा विभाजित गरेको छ। परिवार, व्यापार, आवतजावत र सामाजिक सम्बन्ध सीमाको दुवैपट्टि फैलिएका कारण सीमा व्यवस्थापन आफैंमा जटिल विषय बनेको छ।

पाकिस्तानले पछिल्ला वर्षहरूमा सीमा व्यवस्थापनलाई कडाइ गर्दै सीमा क्षेत्रमा सुरक्षा संरचना विस्तार गरेको छ। तर अफगानिस्तानतर्फबाट यस्तो कदमलाई सधैं सहज रूपमा स्वीकार गरिएको छैन। सीमा क्षेत्रमा पाकिस्तानले निर्माण गर्ने बार तथा अन्य सुरक्षा संरचनालाई लिएर पनि विवाद र तनाव उत्पन्न हुँदै आएको छ।

यस विवादमा इतिहासको व्याख्याले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। पाकिस्तानका लागि डुरान्ड रेखा राज्यको क्षेत्रीय अखण्डता र अन्तर्राष्ट्रिय सीमासँग जोडिएको विषय हो। अफगानिस्तानका लागि भने यो ब्रिटिस औपनिवेशिक कालमा तय गरिएको सीमा भएकाले यसको वैधतामाथि ऐतिहासिक प्रश्न उठाइँदै आएको छ।

सीमा विवादसँगै अफगानिस्तान–पाकिस्तान सम्बन्धमा सुरक्षा चुनौती पनि जोडिएको छ। सीमापार आतंकवादी गतिविधि, सशस्त्र समूहको आवतजावत र शरणार्थीसम्बन्धी विवादले दुई देशबीचको अविश्वास अझ बढाएको छ।

पाकिस्तानले अफगान भूमिबाट आफ्नो देशमा हुने सशस्त्र गतिविधि नियन्त्रण गर्न काबुलमाथि दबाब दिँदै आएको छ। अफगान पक्षले भने आफ्नो सार्वभौमिकता र आन्तरिक मामिलामा बाह्य हस्तक्षेप स्वीकार नगर्ने अडान राख्दै आएको छ। यसले सुरक्षा समस्या समाधान गर्ने प्रयासलाई अझ जटिल बनाएको छ।

डुरान्ड रेखाको विवाद त्यसैले केवल नक्सामा कोरिएको सीमाको प्रश्न होइन। यो औपनिवेशिक इतिहास, राष्ट्रिय पहिचान, पश्तुन समुदायको सामाजिक सम्बन्ध, सार्वभौमिकता र क्षेत्रीय सुरक्षासँग जोडिएको बहुआयामिक विवाद हो।

जब दुई देशबीचको राजनीतिक सम्बन्ध कमजोर हुन्छ, यही पुरानो सीमा विवाद फेरि सतहमा आउने गर्छ। पछिल्ला तनावहरूले पनि डुरान्ड रेखासम्बन्धी असहमति अझै समाधान नभएको र अफगानिस्तान–पाकिस्तान सम्बन्धमा यसको प्रभाव दीर्घकालसम्म रहने संकेत गरेका छन्।

डुरान्ड रेखाको इतिहासलाई पूर्ण रूपमा नबुझी अफगानिस्तान र पाकिस्तानबीचको वर्तमान तनाव बुझ्न कठिन हुन्छ। एक शताब्दीभन्दा लामो समयदेखि समाधान नभएको यो सीमा विवाद दक्षिण एसिया र अफगान क्षेत्रको स्थायी भू–राजनीतिक चुनौतीमध्ये एक बनेको छ।