भारतले आफ्नो परम्परागत विदेश नीतिमा ठूलो परिवर्तन गर्दै 'एक्ट इस्ट' नीति अन्तर्गत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लाई प्रमुख रणनीतिक हतियार बनाएको छ। हालै सार्वजनिक भएको अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषण “The AI Dimension of India's Act East Policy” का अनुसार भारतले अब दक्षिणपूर्व एशिया र इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा डिजिटल प्रविधि, एआई सहकार्य र नवप्रवर्तनलाई आफ्नो कूटनीतिको मुख्य हिस्सा बनाउन थालेको छ। यस रणनीतिक कदमले भारतलाई परम्परागत व्यापारबाट अगाडि बढाएर २१औँ शताब्दीको एक प्रमुख प्रविधि-आधारित शक्तिका रूपमा स्थापित गर्ने बलियो संकेत देखाएको छ।
भारतको यो नयाँ प्रविधि कूटनीति नेपालका लागि अत्यन्तै सकारात्मक र अर्थपूर्ण हुन सक्ने देखिएको छ। नेपालले यतिबेला ई-शासन, डिजिटल अर्थतन्त्र र साइबर सुरक्षासम्बन्धी आफ्नै नीतिहरू निर्माण गरिरहेको सन्दर्भमा छिमेकी देशको यो प्रविधि-केन्द्रित नीतिले नयाँ सम्भावनाहरू ल्याउन सक्छ। विशेषगरी शिक्षा, प्रविधि अनुसन्धान, स्टार्टअप र डिजिटल पूर्वाधारको क्षेत्रमा नेपालले भारतसँग मिलेर काम गर्दा ठूलो फाइदा लिन सक्ने वातावरण बन्दै गएको छ।
अर्कोतर्फ, दक्षिण एशियाली क्षेत्रमा प्रविधिको विकास र प्रयोगलाई लिएर विभिन्न देशहरूबीच स्पष्ट भिन्नता देखिएको छ। चीनले एआईको क्षेत्रमा ठूलो लगानी गरे तापनि उसको प्रविधि विकास लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताभन्दा बढी राज्य नियन्त्रण र सामाजिक निगरानीमा केन्द्रित रहेको आरोप “AI as a Tool of Authoritarian Control: The Case of China” शीर्षकको प्रतिवेदनले लगाएको छ। यसको विपरीत, पाकिस्तान अझै पनि आधारभूत साइबर सुरक्षाका चुनौतीहरूसँग संघर्ष गरिरहेको छ। हालैको एक रिपोर्ट “Millions at Risk: Pakistan’s Digital Boom Exposes a Dangerous Deficit in Cyber Hygiene” ले पाकिस्तानको तीव्र डिजिटल विस्तार आवश्यक सुरक्षा संयन्त्रविना नै अघि बढेकाले यसले त्यहाँको राष्ट्रिय सुरक्षा र आर्थिक स्थायित्वमा गम्भीर जोखिम निम्त्याएको चेतावनी दिएको छ।
समग्रमा, दक्षिण एशियामा प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता भविष्यको प्रतिस्पर्धाको मुख्य क्षेत्र बन्ने निश्चित छ। यस दौडमा भारतले आफूलाई नवप्रवर्तन र लोकतान्त्रिक प्रविधि विकासको साझा केन्द्रका रूपमा अघि सारेको छ। नेपालका लागि यो बदलिँदो क्षेत्रीय परिवेश प्रविधि सहकार्य र डिजिटल रूपान्तरणको मार्गमा अगाडि बढ्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर साबित हुन सक्छ।
