आजकल जम्मू र काश्मिरको जुनसुकै कुनामा जानुहोस्, मानिसहरू सडक, विद्यालय, अस्पताल, उद्योग र रोजगारका अवसरहरूका बारेमा कुरा गरिरहेका भेटिन्छन्। द्वन्द्व, हिंसा, आतंकवाद र सुरक्षा चिन्ताहरू अब दोस्रो प्राथमिकतामा परेका छन्, किनकि यो क्षेत्र सामाजिक-आर्थिक विकासको लहरमा अगाडि बढिरहेको छ। यसको श्रेय निरन्तर लगानी र नीतिगत पहलका लागि नयाँ दिल्लीलाई र आफ्ना आकांक्षा तथा उद्यमशीलताका लागि जम्मू र काश्मिरका जनतालाई जान्छ।
साधारण काश्मिरी व्यक्तिका लागि जमिनमा भइरहेको विकास वास्तविक हो, राजनीतिक नेताहरूले गरेको अमूर्त आश्वासन मात्र होइन। विशेष गरी ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरूका लागि सबै मौसममा चल्ने सडकको सुविधा उपलब्ध छ, जसले गर्दा विद्यालय, अस्पताल र बजारसम्म उनीहरूको सहज पहुँच पुगेको छ। एम्स (AIIMS), आईआईटी (IIT) र आईआईएम (IIM) जस्ता प्रमुख संस्थानहरूको स्थापनाले युवा, उद्यमी र हजारौँ साना व्यवसायीहरूको आकांक्षालाई विस्तार गरेको छ। यसको एकीकृत प्रभाव जमिनमा स्पष्ट देखिन्छ, किनकि मानिसहरूको कुराकानी अब केवल जीवन रक्षामा मात्र सीमित नभई जीविकोपार्जन, गतिशीलता, आकांक्षा र अवसरमा केन्द्रित छ।
कसैलाई सोध्नुहोस् कि के यो एक दशक अघि सम्भव हुन सक्थ्यो? उत्तर पक्कै पनि 'अहँ, सक्दैनथ्यो' भन्ने नै हुनेछ। तर यो क्षेत्रले विवादको सट्टा विकासलाई रोजेको छ। धारा ३७० को खारेजीले जम्मू र काश्मिरका मानिसहरूको जीवन बदलेको यो अद्भुत रूपान्तरणमा निर्णायक भूमिका खेलेको भए पनि यो परिवर्तन रातारात भने भएको होइन। भारत सरकारले निरन्तर सार्वजनिक लगानी सुनिश्चित गर्यो, जनकेन्द्रित शासनलाई सुधार र सुदृढ बनायो तथा विकासलाई गति दिने पूर्वाधारको निर्माण गर्यो। उत्तिकै महत्त्वपूर्ण कुरा, यस क्षेत्रका मानिसहरूले एक राम्रो भविष्य निर्माण गर्नका लागि दशकौँको द्वन्द्व, अनिश्चितता र अस्थिरताबाट माथि उठेर यी प्रयासहरूलाई अँगाले र समर्थन गरे।
यस रूपान्तरणको बीजरोपण सन् २०१५ मा नै भएको थियो, जब सरकारले जम्मू र काश्मिर राज्यका लागि ८०० मिलियन भारतीय रुपैयाँको प्याकेज स्वीकृत गरी व्यापक पूर्वाधार निर्माणलाई अगाडि बढाएको थियो। धेरै राजमार्गहरू निर्माण र स्तरोन्नति गरिए, जसमा कठिन भूभागहरूमा सुरुङ निर्माण समावेश थियो, जसलाई इन्जिनियरिङको अद्भुत नमुना मानियो। यसबाहेक, ग्रामीण सडकको बलियो सञ्जाल विकास गरियो, जसले यात्राको समय मात्र घटाएन, बरु बजारहरूलाई जोडेर दुर्गम क्षेत्रका मानिसहरूका लागि रोजगारीका अवसरहरू पनि सिर्जना गर्यो।
जम्मू र काश्मिरमा राजनीतिक विचारहरू आज पनि फरक-फरक छन्, तर विगत एक दशकमा भएका अभूतपूर्व सार्वजनिक लगानी र सुधारिएको शासनका बारेमा कसैलाई पनि अलिकति पनि शंका छैन। पूर्वाधार विकास काश्मिर क्षेत्रमा आएको परिवर्तनको सबैभन्दा दृश्य प्रतीक बनेको छ, किनकि यातायातको बलियो सञ्जाल निर्माणले काश्मिरको पहाडी भूभाग र बाँकी भारतबीचको दूरी घटाएको छ। चेनाब रेल पुल, जुन विश्वकै सबैभन्दा अग्लो रेलवे आर्च पुल हो, र ३२४ किमी लामो जम्मू-बारामुल्ला रेल लाइनले जम्मू र काश्मिरको सामाजिक र आर्थिक भूगोललाई मौलिक रूपमा बदलेर रूपान्तरणकारी भूमिका खेलेका छन्।
एक समय ऊर्जा संकट झेलिरहेको यस क्षेत्रमा भरपर्दो विद्युत आपूर्तिले मानिसहरूको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ, साथै स्थानीय पर्यटन र औद्योगिक गतिविधिहरूलाई प्रवर्द्धन गरेको छ। यसबाहेक, १६,७९९ भन्दा बढी घरधुरीले छतमा सोलार (रुफटप सोलार) सुविधा पाएका छन्, जसले निरन्तर विद्युत आपूर्ति र बिजुलीको खर्चमा कमी सुनिश्चित गरेको छ। बिजुलीको खर्च व्यहोर्न नसक्नेहरूलाई दैनिक २०० युनिट नि:शुल्क उपलब्ध गराइएको छ भने कृषकहरूले सरकारी योजनाअन्तर्गत सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने सिँचाइ पम्प पाएका छन्। देशका विभिन्न राज्यहरूसँग महसुल अनुदान र सम्बन्धित बजेट बाँडफाँडको तुलना गर्दा जम्मू र काश्मिरले भारत सरकारबाट बढी विद्युत सहयोग प्राप्त गरेको छ।
तथ्य र तथ्याङ्कहरूले विगत एक दशकमा जम्मू र काश्मिरमा भएको आर्थिक र मानव विकासमा सुधारलाई बलियोसँग समर्थन गर्छन्। प्रतिव्यक्ति आयलाई नै हेरौँ। विगत एक दशकमा यो १७० प्रतिशतले बढेर सन् २०२५-२६ मा १,६८,२४३ भारतीय रुपैयाँ पुगेको छ। तर अचम्मको कुरा के छ भने सन् २०१९-२० र २०२४-२५ को बीचमा जम्मू र काश्मिरमा आय वृद्धि ८.८१ प्रतिशत थियो, जुन भारतका धेरै प्रमुख राज्यहरूको भन्दा बढी थियो। र आज, यो क्षेत्र कृषिमा मात्र निर्भर छैन, यसको अर्थव्यवस्थाको ठूलो हिस्सा अब सेवा क्षेत्रबाट आउँछ।
स्वास्थ्य सूचकहरूमा पनि वर्षौँदेखि उल्लेखनीय प्रगति देखिएको छ, किनकि जम्मू र काश्मिरमा औसत आयु बढेर ७४.३ वर्ष पुगेको छ, जुन भारतका शीर्ष तीन क्षेत्रहरूमा पर्छ। शिशु तथा नवजात शिशु मृत्युदरमा तीव्र कमी आएको छ भने संस्थागत प्रसूति, खोप र लिङ्ग अनुपातमा सुधार भएको छ। यो क्षेत्र निरन्तर आफ्नो विकासको कथा पुन: लेखिरहेको छ, जसलाई भारत सरकारले बलियो समर्थन गरेको छ। सुधारिएको पूर्वाधार, सुदृढ कल्याणकारी सेवा प्रवाह, राम्रो मानव विकास र विस्तार भइरहेका आर्थिक अवसरहरू जम्मू र काश्मिरको जीवन कसरी परिमार्जित भएको छ र समृद्धि तथा स्थायी शान्तिको आधार निर्माणतर्फ अघि बढिरहेको छ भन्ने स्पष्ट र जीवन्त सूचकहरू हुन्।
