च्याटजिपिटी (ChatGPT) मा खरानी ग्याङका बारेमा यति धेरै सूचनाहरू उपलब्ध छन् भन्ने कुरामा मलाई विश्वास नै लागेन। यसले मेरो लेखनलाई सामान्य वा नगण्य बनाइदिनेछ। च्याटजिपिटीमा खरानी ग्याङको सम्भावित अर्थ, यसको विकास वा समयरेखा, मुख्य पात्रहरू र समर्थकहरूको बारेमा जानकारी पाउन सकिन्छ।
खरानी (ashes) को ग्रीक पौराणिक भनाइ 'खरानीबाट ब्युँझिने' (rising from the ashes) सँग कुनै सम्बन्ध छैन। यहाँ सङ्केत गरिएको अर्थ त्यो रूपक वा स्थितिको उल्टो हो: हामीकहाँ नवीकरणको सट्टा सङ्कट छ, पुनर्जन्मको सट्टा विनाश छ, र नयाँ सुरुवातको सट्टा अन्त्य छ। खरानी ग्याङको वास्तविक हैसियत वा मूल्य यही नै हो।
खरानीसँग सम्बन्धित एउटा नेपाली उखान छ: आफ्नो घरमा आगो लगाएपछि खरानी (बेच्न) को कमी हुँदैन। खरानी ग्याङ यही डढेलो र लुटपाटको उपज हो। यसलाई प्रायः जेन-जी (Gen-Z) सँग जोड्ने गरिन्छ, तर यो जेन-जीको उल्टो हो। यसको उद्देश्य सबै कुरालाई माटोमा मिलाउनु अर्थात् शून्य वा सुरुआतबाट सुरु गर्नु हो। एउटा साम्यवादी दर्शन छ: यदि तपाईं सबैलाई धनी बनाउन सक्नुहुन्न भने, कम्तीमा उनीहरूलाई गरिब बनाउन सक्नुहुन्छ – गरिबीलाई समान रूपमा वितरण गर्नुहोस्, भूमिसम्पर्क शून्यमा झार्नुहोस्।
जेन-जी छानबिन आयोगका पूर्वअध्यक्षले तत्कालीन प्रधानमन्त्रीले सेप्टेम्बर ९ को दङ्गाको छानबिन नगर्न निर्देशन दिएको स्वीकार गरिसकेका छन्, र त्यसमाथि पूर्वतयारीहरू पनि थिए; यसबाट आयोजकहरूको अग्रिम योजना र तयारी थियो भन्नेमा पक्का हुन सकिन्छ। मानव र भौतिक क्षतिबीच सम्झौता गर्नुपर्दा सेनाले पछिल्लो विकल्प रोजेको दाबी गरेको हुन सक्छ। खरानी ग्याङका लागि यो सुरुआती विन्दु हो।
अहिलेसम्म खरानी ग्याङले दुईवटा विचारलाई लोकप्रिय बनाएको छ। पहिलो, उनीहरू आफूलाई "सबै जान्ने, सबै देखाउने" प्रवृत्तिका व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। व्यवस्थापन गुरु पिटर ड्रकरले अन्यत्र लेखेका थिए कि सूचनाको युगमा ज्ञान र उमेर (अनुभव) को अन्तरसम्बन्ध हुनु आवश्यक छैन। निश्चित रूपमा, मानिसले पहिले अनुभव नगरीकनै ज्ञान प्राप्त गर्न वा पहुँच पुऱ्याउन सक्छ। ज्ञान अनुभव (उमेर) मा मात्र सीमित नरहेर विभिन्न स्रोतहरूबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। तर खरानी ग्याङको चरम घमण्डले उनीहरू यहाँ (राजनीति) सिक्न होइन, सिकाउन आएका हुन् भन्ने देखाउँछ; र चेतावनी दिन्छ कि यदि तपाईंले नसिक्नुभयो वा आफूलाई नसच्याउनुभयो भने, उनीहरूले तपाईंलाई सखाप पार्नेछन्। 'देश बनाउने' वा 'विकास' उनीहरूको एउटै मन्त्र हो। अरू त यो देश भत्काउन आएका हुन्। 'धुक्क हुनुस्' – उनीहरूको सन्देश यही हो। यदि तपाईं उनीहरूसँग सहमत हुनुहुन्न भने, स्पष्ट अश्लील भाषा र गालीगलौजको कोपभाजन बन्नुहोस्। "उहाँ संसद्द्वारा सिर्जित हुनुभएको होइन, बरु उहाँ उल्टो सोच्नुहुन्छ।" सांसद रेणु चन्दले जानकारी गराउनुभएको कुरा यही हो।
पहिले पुरानो नभई नयाँ हुन सक्दैन भन्ने तथ्यलाई बिर्सेर उनीहरू आफूलाई ब्रान्ड नयाँ वा "नयाँ" ठान्छन्। उनीहरूका लागि नयाँपन भनेको गैर-परम्परागत काम गर्नु वा विगतलाई तोड्नु हो र यदि यो सामान्य मान्यता वा परम्परासँग मेल खादैन भने पनि उनीहरूलाई मतलब हुँदैन।
यो "सबै जान्ने" अतिवादी दृष्टिकोण रसुवाको बाढी पहिरोको उद्धार कार्यको व्यवस्थापन वा भनौँ अव्यवस्थापनका क्रममा समस्यामा पर्यो। अहिले उनीहरू गहिरा सुरुङहरूबाट "शवहरू उद्धार" गर्दैछन्। धेरै शवहरू उद्धार हुनु वा शरीरका भागहरू फेला पर्नुको अर्थ बढी बदनामी हुनु हो, त्यसैले यी कुराहरू रोकिनुपर्छ र अन्ततः रोकिनेछन्।
दोस्रो, सबै खराबी र दुर्घटनाहरूको दोष विरोधीहरूमाथि थुपार्नु हो। एउटै नदीको बहावमा यति धेरै जलविद्युत् आयोजनाहरू किन? नदी किनारमा ठूला बस्तीहरू किन? बागमती किनारबाट सुकुम्बासी हटाउने बालेनको कदम के सही थिएन र? विगत ३५ वर्षको भ्रष्टाचार, लोभ र कुशासनका कारण भएको "नेपाली" विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका लागि परम्परागत राजनीतिक दलहरूलाई दोष दिन उनीहरूले पर्याप्त आधार भेटून् भन्ने कामना गरौँ! र दुःखीको कुरा के छ भने, विगत ३०-३५ वर्षमा सबै सुविधा उपभोग गरेका नाइकेहरू नै आज यो सन्देश बाँड्न आइपुगेका छन्।
मूलतः नेपाली समाज एक श्रेणीबद्ध (पदसोपानयुक्त) समाज हो। गिर्ट होफस्टेडका सांस्कृतिक आयामका अनुसार, हामी शक्ति दूरी, सामूहिकता, पुरुषप्रधान चरित्र र जोखिम पन्छाउने मामलामा उच्च छौँ। राजनीतिक उथलपुथल वा अस्तव्यस्तताले यो सोपानक्रम वा पिरामिडलाई पूर्ण रूपमा भत्काएको छ। (खाद्य शृङ्खलाको) माथिल्लो तहमा रहेका मानिसहरू एकाएक तल्लो तहमा पुगेका छन्; र जेठापाकाहरूले अब युवाहरूको आदेश मान्नुपरेको छ। उल्टो उभिएको पिरामिड भेटिनु दुर्लभ हुन्छ। नतिजा स्पष्ट छ। प्रकृतिको गुरुत्वाकर्षण बलले यसलाई भुइँमा पछार्नेछ। यो केही समयको कुरा मात्र हो। नेपालको राजनीतिक इतिहास पढ्नुहोस्, प्राकृतिक विपत्तिहरूसँगै राजनीतिक विपत्तिहरू पनि आउँछन्। र हामी त्यो विपत्तिको पर्खाइमा छौँ। अव्यवस्थाबाट व्यवस्था आउँछ र ठूलो अव्यवस्थाबाट ठूलो व्यवस्था आउँछ। खरानी ग्याङ केवल त्यो अव्यवस्थाको प्रक्रियालाई तीव्र बनाउन यहाँ आएको हो।
