चीनको युन्नानको पहाडी क्षेत्रमा अन्त्येष्टि ग्रामीण समुदाय र स्थानीय अधिकारीहरूबीचको असामान्य रूपमा तीव्र मुठभेडको क्षेत्र बनेको छ। रातभरि लगिएका बाकसहरू, अन्त्येष्टि जुलुसमा भेला भएका हजारौँ गाउँलेहरू र नयाँ चिहानको पहरा दिइरहेका बासिन्दाहरूले शवदाह सम्बन्धी पुरानो विवादलाई पुनः सर्वसाधारणको चासोमा ल्याएका छन्।
पछिल्लो मुठभेड झेनक्सियोङ काउन्टीमा भएको हो, जहाँ बासिन्दाहरूका अनुसार अधिकारीहरूले १४ वटा टाउनशिपहरूमा शवदाहसम्बन्धी मापदण्ड कडाइका साथ लागू गरिरहेका छन्।
'द इपोक टाइम्स' ले उद्धृत गरेका बासिन्दाहरूका अनुसार, सेप्टेम्बर १४ को राति ठूलो सङ्ख्यामा प्रहरीको उपस्थिति हुँदाहुँदै दुई वृद्ध बासिन्दाको बाकसलाई चिहानसम्म पुऱ्याउन हजारौँ मानिस भेला भएका थिए।
एक बासिन्दाका अनुसार करिब २०,००० मानिसहरूले यसमा भाग लिएका थिए।
यो तथ्याङ्कको स्वतन्त्र पुष्टि हुन सकेको छैन, तर रिपोर्ट गरिएको यो परिचालनले चिनियाँ ग्रामीण जीवनको सबैभन्दा संवेदनशील क्षेत्रमध्ये एक अर्थात् परिवारले आफ्ना मृतकलाई कसरी गाड्छन् भन्ने नीतिप्रति स्थानीय विरोधको गहिराइलाई देखाउँछ।
शवका बाकसहरू बने विरोधका प्रतीक
'द इपोक टाइम्स' सँग कुरा गर्दै बासिन्दाहरूले १४ वटा टाउनशिपका मानिसहरू अन्त्येष्टि जुलुसमा सहभागी भएको बताए। उनीहरूका अनुसार सयौँ प्रहरी अधिकारीहरू उपस्थित थिए, तर उनीहरूले बाकसलाई चिहानस्थलसम्म लैजान प्रत्यक्ष रूपमा रोकेनन्।
चिहान पुरिएपछि पनि मुठभेड सकिएन। अधिकारीहरूले पछि शव उत्खनन गरी शवदाहका लागि पठाउन सक्ने डरले बासिन्दाहरू रातभर चिहानस्थलको सुरक्षाका लागि बसेका थिए।
'द इपोक टाइम्स' ले झाङ थरकी एक महिलालाई उद्धृत गर्दै चिहानको रक्षाका लागि सयौँ गाउँलेहरू रातभर जागेको बताएकी छन्।
यस्ता दाबीहरूको स्वतन्त्र पुष्टि हुन सकेको छैन, र कुनै पनि सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध आधिकारिक विवरणले प्रहरीको परिचालनको स्तर वा शव उत्खननको कथित धम्कीलाई पुष्टि गरेको छैन।
तथापि, रिपोर्ट गरिएको यो परिचालन अन्त्येष्टि प्रशासन सम्बन्धी विवादभन्दा ठूलो कुरातर्फ संकेत गर्छ। झेनक्सियोङमा, शव गाड्ने परम्परा पारिवारिक पहिचान, वंश र मृतकलाई माटोमा फर्काउने अवधारणासँग निकट रूपमा जोडिएको छ।
त्यो सांस्कृतिक आयामले प्रशासनिक नीतिले व्यक्तिगत गुनासोको सट्टा सामूहिक विरोध किन उत्पन्न गर्यो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्न मद्दत गर्छ।
एक किशोरको अन्त्येष्टिले निम्त्यायो अर्को तनाव
'द इपोक टाइम्स' ले उद्धृत गरेका रिपोर्टहरूका अनुसार, सेप्टेम्बर १४ को भेला दुई दिन अघि १६ वर्षीय किशोर हे गुओकियाङको अन्त्येष्टिसँग सम्बन्धित अर्को मुठभेडपछि भएको थियो।
दुई वर्षदेखि ल्युकेमियाको उपचार गराइरहेका उनको सेप्टेम्बर ६ मा निधन भएको थियो। उनको परिवारले सेप्टेम्बर १२ मा उनलाई गाड्ने योजना बनाएको थियो।
स्थानीय अधिकारीहरूले शव गाड्न रोक्ने र शवदाहको व्यवस्था गर्ने उद्देश्य राखेको बासिन्दाहरूले विश्वास गरेका थिए। 'द इपोक टाइम्स' लाई दिइएको विवरण अनुसार, त्यसपछि वरपरका गाउँ र टाउनशिपहरूबाट हजारौँ मानिसहरू भेला भए।
भीडले बाकसलाई पहाडमा पुऱ्यायो र किशोरलाई गाडियो। बासिन्दाहरूले पछि चिहान वरपर पाल टाँगेर रातभर पहरा दिने व्यवस्था मिलाए।
अधिकारीहरूले शव हटाउन खोजेको वा शवदाह नीति लागू गर्नका लागि यो अन्त्येष्टिलाई परीक्षणका रूपमा लिइएको भन्ने दाबीहरू स्थानीय बासिन्दाका आरोप मात्र हुन् र यसको स्वतन्त्र पुष्टि भएको छैन।
तथापि, यो घटना विवादको अर्को केन्द्रबिन्दु बन्यो जसले पटक-पटक ठूलो सङ्ख्यामा गाउँलेहरूलाई स्थानीय अधिकारीहरूसँग मुठभेडमा ल्याएको छ।
चीनको शवदाह नीतिको जरा गहिरो छ
यो विवादलाई अन्त्येष्टि प्रथा परिवर्तन गर्ने चीनको दशकौँ लामो प्रयासबाट अलग गर्न सकिँदैन।
देशको १९९७ को 'रेगुलेसन अन फ्युनरल एन्ड इन्टरमेन्ट एडमिनिस्ट्रेशन' ले शवदाहका लागि पूर्वाधार नभएका क्षेत्रहरूमा शव गाड्न अनुमति दिँदै तोकिएका क्षेत्रहरूमा शवदाहलाई प्रवर्द्धन गर्ने राष्ट्रिय नीति स्थापना गरेको थियो।
उक्त नियममा अन्त्येष्टिका लागि जमिनको बचत गर्ने र परम्परागत अन्त्येष्टि प्रथामा सुधार गर्ने उद्देश्य राखिएको थियो।
चीनले सन् २०२५ मा ती नियमहरू संशोधन गर्यो, जसको नयाँ ढाँचा मार्च ३०, २०२६ देखि लागू भयो।
संशोधित नियमहरूले शव गाड्न अनुमति दिइएका तोकिएका क्षेत्रहरूलाई मान्यता दिँदै शवदाह लागू गरिएका क्षेत्रहरूलाई क्रमशः विस्तार गर्ने नीति कायम राखेका छन्। तिनले जमिन बचत गर्ने र पारिस्थितिकी रूपमा शव गाड्ने स्वरूपलाई प्रवर्द्धन गर्छन् र कानुनी रूपमा तोकिएका क्षेत्रहरू बाहिर शव गाड्न वा चिहान बनाउन प्रतिबन्ध लगाउँछन्।
नयाँ संशोधित ढाँचा पछिल्लो झेनक्सियोङ मुठभेडको केही महिना अघि मात्र लागू भएको थियो।
अधिकारीहरूका लागि, अन्त्येष्टि प्रशासन जमिनको प्रयोग, सार्वजनिक सेवा, वातावरणीय विचार र स्थानीय प्रशासन समावेश भएको फराकिलो नियामक प्रणालीभित्र पर्छ। यद्यपि, धेरै ग्रामीण परिवारका लागि भने यो मुद्दा धेरै व्यक्तिगत स्तरमा अनुभव गरिन्छ।
पहाड र परम्पराले कार्यान्वयनलाई जटिल बनाउँछ
झेनक्सियोङको भूगोल लामो समयदेखि शव गाड्ने सम्बन्धी बहसको महत्त्वपूर्ण भाग रहेको छ। पहाडी काउन्टी परम्परागत रूपमा शव गाड्ने प्रथामा निर्भर छ, र बासिन्दाहरूले यातायातको कठिनाई र शवदाह पूर्वाधारमा सीमित पहुँचले यो प्रथालाई कायम राख्न मद्दत गरेको बताएका छन्।
राष्ट्रिय नियमहरू स्वयंले तोकिएका क्षेत्रहरूमा शव गाड्न अनुमति दिन सकिने स्वीकार गर्छन्। संशोधित नियमले प्रान्तीय अधिकारीहरूलाई शवदाह क्षेत्र निर्धारण र विस्तार गर्दा जनसङ्ख्या, यातायात र जमिनको स्रोतलाई ध्यान दिन आवश्यक ठान्छ।
त्यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ किनभने राष्ट्रिय नीति चीनका हरेक व्यक्तिलाई जलाउनै पर्ने सामान्य अनिवार्य आवश्यकता मात्र होइन। यसको कार्यान्वयन शवदाह र शव गाड्नका लागि तोकिएका क्षेत्रहरूमा निर्भर गर्दछ।
हालको विवाद झेनक्सियोङका स्थानीय अधिकारीहरूले शवदाहसम्बन्धी आवश्यकताहरूलाई यसरी विस्तार गरेको आरोपसँग सम्बन्धित छ जसलाई बासिन्दाहरूले लामो समयदेखिको स्थानीय प्रथासँग अमिल्दो मान्दछन्।
काउन्टीको हालको कार्यान्वयन उपायहरूको सटीक दायरा र कानुनी आधार सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध आधिकारिक कागजातहरू मार्फत स्वतन्त्र रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन।
झेनक्सियोङले पहिले पनि विरोध देखेको छ
हालको मुठभेड झेनक्सियोङमा शवदाहले असन्तोष पैदा गरेको पहिलो पटक भने होइन।
जनवरी २०१३ मा, काउन्टीमा दर्जनौँ मानिसको ज्यान जाने गरी गएको पहिरोपछि, परिवारको स्वीकृति बिना नै पीडितहरूको शव जलाइएको भन्दै आफन्तहरूले विरोध गरेका थिए।
तत्कालीन समाचारहरूले आफ्ना मृतक आफन्तको शवको व्यवस्थापनमा बढी नियन्त्रण चाहने परिवारहरूमा आक्रोश रहेको वर्णन गरेका थिए।
एक दशकभन्दा बढी समयपछि, सोही मौलिक विवाद पुनः सतहमा आयो।
नोभेम्बर २०२५ मा, 'द इपोक टाइम्स' ले उद्धृत गरेको भिडियो र विवरण अनुसार, झेनक्सियोङमा १,००० भन्दा बढी गाउँलेहरूले एक मृतकको शव लैजाने प्रयास गर्दा सरकारी कर्मचारीहरूसँग मुठभेड गरेको भिडियो भाइरल भएको थियो।
'यस्टरडे' विरोध-अनुगमन आउटलेटद्वारा प्रकाशित छुट्टै विवरणहरूमा गाउँलेहरू काङसान गाउँमा भेला भएर परम्परागत अन्त्येष्टि रोक्ने प्रयासको विरोध गरेको वर्णन गरिएको थियो।
भिडियो र विवरणहरूले मुठभेडको प्रमाण प्रदान गर्दछन्, तर व्यक्तिगत कार्यहरू र कथित शव उत्खनन सम्बन्धी दाबीहरूको स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न अझै गाह्रो छ।
यस्ता घटनाहरूको पुनरावृत्तिले चीनको राष्ट्रिय नियमहरू विकसित भए तापनि यो नीति ग्रामीण तनावबाट हराएको छैन भन्ने देखाउँछ।
विवाद प्रान्तीय सीमा पार गर्छ
नोभेम्बर २०२५ मा छिमेकी गुइझोउमा पनि यही ढाँचा देखियो।
क्सिफेङ काउन्टीका बासिन्दाहरूले स्थानीय शवदाह नीतिको विरोध गरे, भिडियोहरूमा गाउँलेहरूले नीति लागू गर्ने प्रयास र अवस्थित चिहानहरूमा हस्तक्षेप गर्ने कथित प्रयासहरूलाई लिएर अधिकारीहरूसँग मुठभेड गरिरहेको देखाइएको थियो।
'द गार्डियन' ले यो विरोध प्रदर्शन शवदाह अनिवार्य गर्ने स्थानीय निर्देशिकासँग जोडिएको र सो क्षेत्रमा परम्परागत रूपमा शव गाड्ने प्रथा विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण रहेको रिपोर्ट गरेको थियो।
त्यस अवधिको अन्य भिडियो र रिपोर्टहरूले गुइझोउमा गाउँले र अधिकारीहरूबीच मुठभेड भएको देखाएका थिए। धेरै सामाग्रीहरू आधिकारिक रेकर्ड भन्दा पनि सोसल मिडिया अकाउन्टहरू मार्फत प्रसारित भएकाले के भयो भन्नेबारे व्यक्तिगत दाबीहरू अझै पुष्टिको विषय बनेका छन्।
भौगोलिक विस्तार महत्त्वपूर्ण छ। झेनक्सियोङ गुइझोउ सीमा नजिकै युन्नानमा अवस्थित छ, जबकि युन्नान-गुइझोउ क्षेत्रका अन्य धेरै काउन्टीहरूले शवदाहलाई लिएर विवाद भोगेका छन्। यो ढाँचाले देखाउँछ कि द्वन्द्व एक अलग्गै अन्त्येष्टिमा मात्र सीमित छैन।
सोसल मिडियाले अर्को तह थप्छ
पछिल्लो झेनक्सियोङ मुठभेडहरू अनलाइन दस्तावेजीकरण गर्ने प्रयासहरूसँगै अघि बढेका छन्।
'द इपोक टाइम्स' सँग बासिन्दाहरूले बताए अनुसार भेलाको सीधा प्रसारण (लाइभस्ट्रिम) गर्न खोज्ने लाइभस्ट्रिमरहरूको अकाउन्ट बन्द गरिएको थियो। ती दाबीहरूको स्वतन्त्र पुष्टि हुन सकेको छैन।
तथापि, ग्रामीण विरोध प्रदर्शनका भिडियो र रिपोर्टहरूको प्रसार चीनको स्थानीय विवादहरूको एक महत्त्वपूर्ण विशेषता बनेको छ।
एक समय गाउँहरूमा मात्र सीमित रहने घटनाहरू अब अधिकारीहरूले सार्वजनिक रूपमा के भयो भनेर स्पष्ट पार्नु अघि नै तत्काल क्षेत्र बाहिरका दर्शकहरूसम्म पुग्न सक्छन्।
त्यसले तनावको अर्को विन्दु सिर्जना गर्दछ: निजी पारिवारिक घटनाको रूपमा सुरु हुने अन्त्येष्टि द्रुत रूपमा सामूहिक मुठभेडमा परिणत हुन सक्छ र सोसल मिडिया मार्फत राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय समाचार बन्न सक्छ।
अन्तिम बिदाइ कसको नियन्त्रणमा भन्नेबारे द्वन्द्व
झेनक्सियोङ विवाद अन्ततः एक प्रश्नमा केन्द्रित छ जुन प्रशासनिक र गहिरो व्यक्तिगत दुवै हो: व्यक्तिको अवशेषसँग कसरी व्यवहार गर्ने भनेर कसले निर्णय गर्छ?
चीनको संशोधित अन्त्येष्टि नियमहरूले सार्वजनिक प्रशासन, पारिस्थितिकी रूपमा शव गाड्ने, जमिन संरक्षण र मानकीकृत अन्त्येष्टि सेवाहरूमा बढी जोड दिन्छन्।
तिनले तोकिएका क्षेत्रहरूमा शव गाड्न औपचारिक रूपमा मान्यता दिन्छन् र शवदाह क्षेत्रहरू विस्तार गर्दा प्रान्तीय सरकारहरूलाई स्थानीय परिस्थितिहरू विचार गर्न आवश्यक ठान्छन्।
तथापि ग्रामीण युन्नान र गुइझोउका केही भागहरूमा, शव गाड्ने प्रथा पारिवारिक परम्परा र पैतृक पहिचानसँग जोडिएको छ। अन्त्येष्टिमा ठूलो भीडको बारम्बार उपस्थितिले नियामक नीतिको कार्यान्वयन कति चाँडो सामूहिक प्रतिरोधको विषय बन्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।
झेनक्सियोङमा, हालैका रिपोर्टहरूमा वर्णन गरिएका छविहरू ध्यानाकर्षण गराउने खालका छन् किनभने तिनमा साधारण ग्रामीण बासिन्दाहरू शवका बाकस र चिहानहरू वरपर भेला भएका छन्।
यो मुठभेड कुनै अमूर्त नियमको बारेमा होइन। यो परिवार, उनीहरूका पूर्वजहरू र उनीहरूले आफ्ना मृतक रहने अपेक्षा गरेका ठाउँहरूबीचको अन्तिम भौतिक सम्बन्धको बारेमा हो।
