बैतडीको दशरथचन्द नगरपालिका वडा नं ४, देवलहाटमा अवस्थित श्री पञ्चदेवल (सप्तदेवल) धामले नेपालको मध्यकालीन वास्तुकला र धार्मिक आस्थाको एउटा जीवित चित्र प्रस्तुत गर्छ। सदरमुकाम खलङ्गागढीबाट करिब दुई किलोमिटर दक्षिणमा रहेको यो स्थल ऐतिहासिक र पुरातात्विक दृष्टिले निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। स्थानीयस्तरमा यसलाई पञ्चदेवल भनिए पनि यहाँ सातवटा देवलहरू रहेका छन्, जसलाई पुरातत्व विभागले २०६४ सालमा 'क' वर्गको पुरातात्विक तथा पर्यटकीय स्थलको रूपमा सूचीकृत गरेको छ।
यी देवलहरूको निर्माणका सम्बन्धमा रोचक जनश्रुति प्रचलित छ। द्वापर युगमा वनबासको क्रममा रहेका पाँच पाण्डवहरूले यी सातवटै देवलहरू एकै रातमा निर्माण गरेको विश्वास गरिन्छ। किम्बदन्ती अनुसार, सातौँ देवल बनाउँदै गर्दा उज्यालो भएपछि पाण्डवहरूले त्यसलाई अधुरै छाडेर गएका थिए, जुन अधुरो संरचना अहिले पनि देख्न सकिन्छ। यहाँ रहेका पुराना शिलालेखका अक्षरहरू हालसम्म कसैले बुझ्न सकेका छैनन्, यद्यपि ती ११औँ वा १२औँ शताब्दीतिरका हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ।
मन्दिर परिसरमा १०८ शिवलिंग कुँदिएको दुर्लभ सहस्त्रलिङ्ग र करिब ४०० वर्ष पुरानो पिपलको रुख रहेको छ। मुख्य देवल ३० फिट अग्लो छ भने यसको निर्माणमा कलात्मक रूपले काटिएका ढुङ्गा र फलामको प्रयोग गरिएको छ। वि.सं. १९९० सालको महाभूकम्पले यहाँका केही संरचनामा क्षति पुर्याए पनि पुरातत्व विभागले यसको पुन: निर्माण गरेको थियो। यो क्षेत्र धार्मिक दृष्टिले मात्र नभई सांस्कृतिक रूपमा पनि धनी छ; सुदूरपश्चिमकै दुर्लभ 'लार्र्खनाच' गौरा पर्वको अवसरमा यहीँ देखाइने गरिन्छ।
हालै नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले यहाँ लाग्ने सहस्त्रलिङ्ग मेलालाई २०८१ सालको राष्ट्रिय पञ्चाङ्गमा समावेश गरेपछि यसको महत्त्व थप चुलिएको छ। भट्ट र मार्कण्ड परिवारले पुस्तौँदेखि यहाँको पूजाआजा र भण्डारको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका छन्। यो सम्पदाले हाम्रो प्राचीन निर्माण कौशल र दन्त्यकथालाई जीवन्त राखेको छ, जसको संरक्षणले भविष्यमा धार्मिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना बोकेको देखिन्छ।
