भारतको स्वदेशी रक्षा उत्पादन तथा निर्यात क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिवेदनहरूका अनुसार भारत अब केवल ठूलो हतियार आयातकर्ता राष्ट्रबाट क्रमशः रक्षा निर्यातकर्ता शक्तिका रूपमा उदाउँदै गएको छ। “मेक इन इन्डिया” अभियानअन्तर्गत स्वदेशी प्रविधि विकासमा गरिएको लगानीले भारतीय रक्षा उद्योगलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको विश्लेषण गरिएको छ।
विशेषगरी ब्रह्मोस सुपरसोनिक मिसाइल, स्वदेशी ड्रोन प्रणाली, एयर डिफेन्स प्रविधि तथा अत्याधुनिक ग्लाइड हतियारहरूले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ध्यान आकर्षित गर्न थालेका छन्। भारतको रक्षा अनुसन्धान तथा विकास संगठन (DRDO) र भारतीय वायुसेनाले हालै “तारा” नामक स्वदेशी ग्लाइड हतियारको सफल परीक्षण गरेपछि भारतको प्राविधिक क्षमतामाथि विश्वको चासो झन् बढेको छ।
यसैबीच दक्षिणपूर्व एशिया, अफ्रिका तथा मध्यपूर्वका विभिन्न राष्ट्रहरूले भारतीय रक्षा उपकरण खरिदमा रुचि देखाइरहेका छन्। विशेषगरी भियतनामसँग ब्रह्मोस मिसाइल सम्झौता अन्तिम चरणमा पुग्नु भारतको रक्षा कूटनीतिको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ। चीनको बढ्दो सैन्य प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्न भारत अब धेरै राष्ट्रहरूको रणनीतिक साझेदार बन्न थालेको विश्लेषण गरिएको छ।
रक्षा क्षेत्रसँगै भारतको प्रविधि तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) क्षमताले पनि विश्व बजारमा प्रभाव बढाइरहेको छ। बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले भारतलाई अब केवल सस्तो श्रम बजार नभई अनुसन्धान, बौद्धिक सम्पत्ति (IP) तथा उच्च प्रविधि विकास केन्द्रका रूपमा हेर्न थालेका छन्। भारतका इन्जिनियरिङ तथा प्रविधि हबहरूमा AI प्रयोगमार्फत तीव्र रूपमा नयाँ बौद्धिक सम्पत्ति विकास भइरहेको रिपोर्टहरूले जनाएका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार विश्वव्यापी शक्ति प्रतिस्पर्धाबीच धेरै राष्ट्रहरूले चीन र पश्चिमी शक्तिमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउन वैकल्पिक रक्षा साझेदार खोजिरहेका छन्। यही अवस्थामा भारतले “विश्वसनीय, किफायती र रणनीतिक” रक्षा आपूर्तिकर्ताको छवि निर्माण गर्न सफल हुँदै गएको देखिन्छ।
अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार रक्षा निर्यात वृद्धि भारतको अर्थतन्त्रका लागि पनि महत्वपूर्ण बन्न सक्छ। रक्षा उत्पादन क्षेत्रमा स्वदेशी उद्योग विस्तार, रोजगारी सिर्जना तथा प्रविधि हस्तान्तरणले भारतलाई दीर्घकालीन रूपमा औद्योगिक महाशक्तिको दिशामा अघि बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।
