भारतको सेमिकन्डक्टर अभियानले नयाँ औद्योगिक युगको संकेत

भारतले सेमिकन्डक्टर उत्पादन र अत्याधुनिक प्रविधिको क्षेत्रमा आफ्नो क्षमता विस्तार गर्दै विश्वव्यापी उत्पादन आपूर्ति शृंखलामा महत्वपूर्ण स्थान बनाउने प्रयासलाई तीव्र बनाएको छ। सेमिकन्डक्टर मिसनको दोस्रो चरणमार्फत भारतले चिप डिजाइन, उत्पादन, अनुसन्धान तथा विकास, उपकरण तथा सामग्री, प्रतिभा विकास र उन्नत प्याकेजिङ जस्ता क्षेत्रमा आफ्नो आधार थप बलियो बनाउन खोजिरहेको छ।

भारतले सेमिकन्डक्टर क्षेत्रलाई केवल चिप उत्पादनको परियोजनाका रूपमा नभई कृत्रिम बुद्धिमत्ता, दूरसञ्चार, विद्युतीय सवारी, रक्षा तथा उच्च प्रविधि उत्पादनसँग जोडिएको रणनीतिक औद्योगिक अभियानका रूपमा अघि बढाइरहेको छ। विश्वव्यापी कम्पनीहरूले आफ्नो उत्पादन आपूर्ति शृंखला विविधीकरण गर्न खोजिरहेका बेला भारतले ठूलो घरेलु बजार, दक्ष जनशक्ति र तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको पूर्वाधारलाई आधार बनाएर आफूलाई वैकल्पिक उत्पादन केन्द्रका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ।

यस परिवर्तनको रणनीतिक महत्व चीनको वर्तमान आर्थिक अवस्थासँगको तुलनामा अझ स्पष्ट हुन्छ। विगतमा एसियाली उत्पादनको प्रमुख केन्द्र बनेको चीन अहिले रियल इस्टेट संकट, कमजोर घरेलु माग, लगानीमा कमी र रोजगारीसम्बन्धी चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। चीनको पुरानो निर्यात तथा पूर्वाधारमुखी आर्थिक मोडलमा देखिएका संरचनात्मक कमजोरीले विश्वव्यापी कम्पनीहरूलाई वैकल्पिक उत्पादन केन्द्र खोज्न प्रेरित गरिरहेका छन्।

चीनलाई तत्काल विस्थापित गर्नेभन्दा पनि भारतले विश्वव्यापी कम्पनीका लागि विश्वसनीय, लोकतान्त्रिक र विविधीकृत उत्पादन तथा प्रविधि साझेदारका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्ने रणनीति अघि बढाएको छ। आधुनिक अर्थतन्त्रका लागि चिप अत्यावश्यक भएकाले सेमिकन्डक्टरमा आत्मनिर्भरता आर्थिक समृद्धिका साथै राष्ट्रिय सुरक्षा र रणनीतिक स्वायत्तताको विषय पनि बनेको छ।

दक्षिण एसियाका लागि पनि भारतको यो औद्योगिक रूपान्तरण महत्वपूर्ण मानिएको छ। भारतको उत्पादन र प्रविधि क्षमता बढ्दै जाँदा नेपाललगायत क्षेत्रीय अर्थतन्त्रले भारतीय बजार, प्रविधि, लगानी र आपूर्ति शृंखलासँग थप गहिरो सहकार्य गर्ने अवसर पाउन सक्छन्।

विशेषगरी नेपालले भारतमा विकसित हुँदै गएको इलेक्ट्रोनिक्स, डिजिटल सेवा, ऊर्जा र सूचना प्रविधिको पारिस्थितिक प्रणालीसँग आफ्नो आर्थिक सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले विस्तार गर्न सक्छ। चीनको आर्थिक मोडलमाथि दबाब बढिरहेका बेला भारतले प्रविधि र पूर्वाधारमा बढाएको लगानीले एसियाको आर्थिक शक्ति सन्तुलनमा समेत दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने देखिन्छ।