यो निर्वाचनबारे मेरो चौथो टिप्पणी हो, जसलाई मैले “अप्रत्याशितको भविष्यवाणी” शीर्षक दिएको छु। त्यसो भए के सबै विश्लेषण, पूर्वानुमान, निदान र भविष्यवाणीहरू गलत सावित भए? परिणामहरूले स्पष्ट रूपमा देखाउँछन् कि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (RSP) केवल शानदार विजय हासिल गर्दै मात्र छैन, बरु दुई तिहाइ पूर्ण बहुमततर्फ अघि बढिरहेको छ। नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्रका धेरै राजनीतिक दिग्गजहरू पराजित भइरहेका छन्। जसले चुनाव लडेका छैनन् वा चुनावमा नउत्रन पाएका छन्, उनीहरू आफूलाई भाग्यमानी ठानिरहेका होलान्—सायद राहतको सास फेरिरहेका।
यसअघि, म लगायत धेरैले नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले पहिलो दुई स्थानमध्ये कुनै एकमा आउने र RSP पछि रहने अनुमान गरेका थियौँ। अर्को अनुमान RSP पहिलो स्थानमा आउने तर संसद् पुनः झुन्डिएको अवस्थामा पुग्ने—अघिल्लोभन्दा अझ जटिल राजनीतिक परिस्थितिसहित—हुने सम्भावना थियो।
सामाजिक सञ्जाल हेर्दा यो “अप्रत्याशित” परिणामबारे पाँच प्रकारका मानिसहरूको धारणा देख्न सकिन्छ।
पहिलो समूह, जसको संख्या धेरै छ, उनीहरूले दोष परम्परागत राजनीतिक दलहरूलाई दिन्छन्। उनीहरूको भनाइ अनुसार जनताले ३५ वर्षदेखि चलेको कुशासन, भ्रष्टाचार र दलियकरणका कारण यी दलहरूलाई दण्ड दिएका हुन्। यसले तीन दलबीचको राजनीतिक “म्युजिकल चेयर” खेलको अन्त्य गरेको छ। यो अवस्था १९९० को जनआन्दोलनपछि पञ्चायतलाई दोष दिने अवस्थासँग मिल्दोजुल्दो छ। उनीहरूले यस परिणामलाई विजेता पार्टीको शक्ति भन्दा विपक्षीहरूको कमजोरीका रूपमा हेर्छन्। यो परिणाम नयाँ दलप्रतिको आकर्षण भन्दा पुराना दलहरूप्रतिको वितृष्णाको परिणाम हो।
एक अंग्रेजी दैनिकको सम्पादकीय शीर्षक थियो—“For Whom the Bell Tolls”। त्यसमा भनिएको थियो कि नेपाली जनता आफ्नो राजनीतिबाट यति निराश भएका छन् कि उनीहरू परिवर्तन खोजिरहेका छन्। तर “नेपाली जनता” भन्ने शब्द सुन्दा मलाई कहिलेकाहीँ शंका लाग्छ—हामीसँग साँच्चै जनता छन् कि “sheeples”?
ओलीका शब्द सापटी लिएर भन्नुपर्दा, मलाई अझै लाग्छ यो “हाहू” पार्टी हो, जसले अर्को “हाहू सरकार” चलाउने अपेक्षा राखेको छ, र त्यसका परिणाम पनि “हाहू” नै हुनेछन्। मेरो कुरा याद राख्नुहोस्।
दोस्रो समूहका मानिसहरू अहिले पूर्ण उत्साहमा छन्। उनीहरू विश्वास गर्छन् कि नयाँ सरकार पाँच वर्ष टिक्नेछ र नेपाललाई स्वर्ग जस्तै बनाउनेछ। पहिले नेपाललाई एसियाको सिंगापुर वा स्विट्जरल्याण्ड बनाउने वाचा गरिएको जस्तै। उनीहरू भन्छन्—ओली, देउवा र प्रचण्डलाई हटाइनेछ, उनीहरूको सम्पत्ति छानबिन गरिनेछ, जेल हालिनेछ वा हेलिकप्टरमा भाग्न बाध्य पारिनेछ। जन–जेड आन्दोलनपछि नेपाली राजनीतिमा मैले “ब्रुस ली” को उपमा दिएको ओली पनि अहिले जेल जाने सम्भावनाबारे सोचिरहेका होलान्।
यो अवस्था १९९० को जनआन्दोलनपछि भएको उत्साहसँग मिल्दोजुल्दो छ। त्यस बेला पनि धेरै उत्सव मनाइयो। माधवकुमार नेपाल प्रधानमन्त्री बनेपछि बालुवाटारमा एक महिनासम्म भोज दिएका थिए भन्ने कुरा चर्चित थियो। अहिले यी युवाहरूको आलोचना गर्ने साहस नगर्नुहोस्—तपाईंलाई कडा प्रतिक्रियाहरू आउन सक्छन्।
तेस्रो समूह मौन छ। उनीहरू शान्त भएर सोचिरहेका छन्—के गल्ती भयो? यो “जनता” को हुन्? औद्योगिक स्तरको मत हेरफेर सम्भव जस्तो लाग्दैन। समयसँगै तथ्यहरू बाहिर आउलान्।
नयाँ तथ्याङ्क अनुसार मात्र ५८ प्रतिशत मतदाता मतदानमा सहभागी भए। यो नेपालको निर्वाचन इतिहासकै सबैभन्दा कम प्रतिशत हो। दोस्रो समूहका मानिसहरू भन्छन्—लाखौँ नेपाली विदेशमा भएकाले मतदान कम भयो। त्यसैले विदेशमा बस्ने नेपालीलाई मतदान अधिकार दिनुपर्छ।
पहिलो र दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनका बेला करिब १० लाख मतदाता हराएको जस्तो देखिएको कुरा मलाई सम्झना छ। हाम्रो निर्वाचन प्रणाली—विशेष गरी मतदाता र मतदान प्रतिशत—गम्भीर अध्ययनको विषय हो। कम मतदानलाई सरल मतपत्र र सहज मतदान प्रणालीसँग पनि जोडेर हेर्नुपर्छ।
चौथो समूहमा कानुनविद्हरू छन्। केही भन्छन्—रवि लामिछाने संसद् प्रवेश गर्न लगभग असम्भव छ, किनकि अदालतका मुद्दाले उनलाई शपथ लिन योग्य बनाउँदैन। अरू भन्छन्—बालेन प्रधानमन्त्री बन्न सक्दैनन्, किनकि उनी RSP संसदीय दलका नेता होइनन् र पार्टी सदस्य समेत छैनन्।
पाँचौं समूह भू–राजनीतिक विश्लेषकहरूको हो। उनीहरू सबै कुरामा “विदेशी हात” देख्छन्। MCC, BRI, SPP, दक्षिण र उत्तरका शक्तिहरू—सबै विषय उनीहरूको विश्लेषणमा आउँछन्। उनीहरूको भाषा—“देशी–विदेशी शक्ति”, “चलखेल”, “षड्यन्त्र”।
कसैले त बालेनले झापा बाट चुनाव लड्नु भारतको “चिकन नेक” नजिक भएकाले हो भन्ने पनि व्याख्या गरेको सुनियो। यस्तो कुरा कहिलेकाहीँ 007 जेम्स बन्ड चलचित्र सुनेजस्तै रोचक लाग्छ।
नेपालको जटिल भू–राजनीतिक अवस्थाका कारण उनीहरूको केही तर्क हुन सक्छ। नेपालमा पूर्ण “प्रो–नेपाली” भन्ने धारणा नै छैन। तपाईं भारत विरोधी भए चीन समर्थक ठहरिनुहुन्छ। चीन विरोधी भए अमेरिका समर्थक। अमेरिका समर्थक भए भारत समर्थक—र अन्ततः राष्ट्रवादी नभएको आरोप लाग्छ।
षड्यन्त्र सिद्धान्त मान्नेहरूको समस्या भनेको उनीहरूले भू–राजनीति हरेक ठाउँमा देख्नु हो—खाँदा, सुत्दा, हिँड्दा, बोल्दा पनि। त्यसैले कसैले मजाकमा “भूराजनीति” लाई “गूराजनीति” भनेका छन्।
१९८० को जनमतसंग्रह सम्झनुहोस्
मलाई लाग्छ जन–जेड आन्दोलन र वर्तमान निर्वाचन परिणाम १९८० को जनमतसंग्रहसँग तुलना गर्न सकिन्छ। मेरो विश्वास अझै उही छ—अवैध प्रक्रियाबाट वैध परिणाम निस्कन सक्दैन।
त्यस हिसाबले हेर्दा, यदि सरकार नै वैध छैन भने त्यसले गराएको निर्वाचनको परिणाम पनि प्रश्नबाहिर रहँदैन।
नारायण मानन्धर