संजीव विक्रम शाह - भारत र नेपाल केवल दुई छिमेकी राष्ट्र मात्र होइनन्, सभ्यता, संस्कृति, इतिहास र रणनीतिक हितका आधारमा एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका देश हुन्। नेपाल–भारत सम्बन्धलाई प्रायः “रोटी–बेटीको सम्बन्ध” भनेर व्याख्या गरिन्छ, जसले खुला सीमा, पारिवारिक सम्बन्ध तथा शताब्दीयौंदेखि कायम जनस्तरको आवतजावतलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
हालै नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को उदयले महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएको छ। परम्परागत राजनीतिक शक्तिहरूको दशकौं लामो प्रभुत्वलाई चुनौती दिँदै रास्वपाले सुशासन, पारदर्शिता र आर्थिक सुधारको पक्षमा जनमत प्राप्त गरेको छ। यस्तो अवस्थामा नयाँ राजनीतिक नेतृत्वका लागि नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने अवसर सिर्जना भएको छ। विकास, पूर्वाधार, कनेक्टिभिटी र खुला कूटनीतिक संवादलाई प्राथमिकतामा राखेर दुवै देशले साझा चुनौतीलाई क्षेत्रीय समृद्धिको अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छन्।
रास्वपा सभापति रवि लामिछानेको भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को निमन्त्रणामा हुन लागेको भारत भ्रमणलाई नयाँ सरकारका लागि महत्वपूर्ण कूटनीतिक अवसरका रूपमा हेरिएको छ। यस भ्रमणले विगतका अविश्वास र तिक्ततालाई कम गर्दै व्यवहारिक "विकास कूटनीति" को माध्यमबाट दुवै देशबीच बलियो र आत्मनिर्भर रणनीतिक साझेदारी निर्माण गर्ने आधार तयार गर्न सक्छ।
विकास कूटनीटितर्फको संक्रमण
नेपाल–भारत सम्बन्ध विगतमा सीमा विवाद, political उतारचढाव तथा विभिन्न संवेदनशील विषयले प्रभावित हुँदै आएको छ। तर लामिछानेको भ्रमणले सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट अघि बढाउने सम्भावना देखाएको छ। विकास कूटनीतिलाई केन्द्रमा राखेर आर्थिक समृद्धि, पूर्वाधार विस्तार र जनस्तरको हितलाई प्राथमिकता दिने प्रयास यस भ्रमणको मुख्य विशेषता हुन सक्छ।
रणनीतिक सम्बन्ध सुदृढीकरण
रास्वपा र भाजपाबीच प्रत्यक्ष राजनीतिक संवाद र सहकार्यको आधार निर्माण हुनु यस भ्रमणको महत्वपूर्ण उपलब्धि हुन सक्छ। यसले दुई देशका राजनीतिक नेतृत्वबीच विश्वास अभिवृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
रचनात्मक संवादको विस्तार
उदीयमान नेपाली नेतृत्व र भारतीय नीति निर्माताबीच प्रत्यक्ष संवादले विगतका गलतफहमी र अविश्वास हटाउन मद्दत पुग्न सक्छ। खुला र पारदर्शी संवादले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउनेछ।
नीतिगत समझदारी
लोकतान्त्रिक अभ्यास, सुशासन र नागरिक केन्द्रित नीतिहरूका विषयमा साझा समझदारी निर्माण गर्न दुवै पक्षले अनुभव आदानप्रदान गर्न सक्नेछन्।
विकासका एजेन्डामा केन्द्रित सहकार्य
यस कूटनीतिक पहलको मूल उद्देश्य विकास साझेदारीलाई नयाँ गति दिनु हो। रवि लामिछानेको नेतृत्वले निम्न क्षेत्रहरूमा विशेष ध्यान केन्द्रित गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आर्थिक एकीकरण
द्विपक्षीय व्यापार विस्तार, गुणस्तर प्रमाणीकरण तथा गैरभन्सार अवरोधहरू हटाउने विषयमा सहकार्य बढाएर नेपाली कृषि तथा अन्य उत्पादनहरूको भारतीय बजारमा पहुँच सहज बनाउन सकिन्छ।
पूर्वाधार र कनेक्टिभिटी
सीमापार सडक, रेल, ऊर्जा प्रसारण लाइन तथा पर्यटन पूर्वाधारमा सहकार्य विस्तार गरी दुवै देशको आर्थिक विकासलाई गति दिन सकिन्छ।
जनस्तरको सम्बन्ध
धार्मिक पर्यटन, सांस्कृतिक आदानप्रदान तथा शैक्षिक कार्यक्रममार्फत दुई देशका नागरिकबीचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउन सकिन्छ।
भ्रमणको भूराजनीतिक सन्दर्भ
दक्षिण एशियाको जटिल भूराजनीतिक परिवेशमा नेपाल सधैं विभिन्न शक्तिहरूको चासोको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। भारत र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा, अमेरिकी रणनीतिक चासो तथा क्षेत्रीय सुरक्षासम्बन्धी चुनौतीहरूका बीच नेपालले सन्तुलित र राष्ट्रिय हित केन्द्रित विदेश नीति अपनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
रवि लामिछानेको भारत भ्रमणलाई नेपाल–भारत सम्बन्धलाई विकासमुखी बनाउने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। प्रत्यक्ष राजनीतिक संवादले व्यापार, ऊर्जा, पर्यटन तथा सुरक्षा सहकार्यलाई नयाँ आयाम दिन सक्छ। साथै, सीमा व्यवस्थापन, अवैध कारोबार नियन्त्रण तथा आपसी सुरक्षा सहकार्यका विषयमा पनि छलफलको सम्भावना रहेको छ।
क्षेत्रीय स्थायित्व र सहकार्य
नेपाल र भारतबीचको घनिष्ठ सहकार्यले दक्षिण एशियामा आर्थिक एकीकरण र क्षेत्रीय स्थायित्वलाई बल पुर्याउन सक्छ। ऊर्जा व्यापार, क्षेत्रीय यातायात सञ्जाल तथा उपक्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यका कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउन दुवै देशको सहकार्य महत्वपूर्ण हुनेछ।
आगामी बाटो
रवि लामिछानेको भारत भ्रमणलाई केवल औपचारिक राजनीतिक कार्यक्रमका रूपमा मात्र नभई विश्वास निर्माण, विकास साझेदारी र दीर्घकालीन आर्थिक सहकार्यको अवसरका रूपमा हेर्न सकिन्छ। परिपक्वता, पारदर्शिता र पारस्परिक सम्मानका आधारमा अघि बढ्न सके नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध नयाँ उचाइमा पुग्न सक्छ। दुवै राष्ट्रले साझा इतिहास, संस्कृति र भौगोलिक निकटतालाई विकास र समृद्धिको आधार बनाउँदै अघि बढ्न सके दक्षिण एशियामा स्थायित्व, आर्थिक प्रगति र क्षेत्रीय सहकार्यको नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्नेछ।
