भारतीय सञ्चारमाध्यम हिन्दुस्तान टाइम्समा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति एवं पूर्वउपप्रधानमन्त्री रवि लामिछानेले लेखेको पछिल्लो आलेखले नेपाल र भारत दुवै देशको राजनीतिक तथा कूटनीतिक वृत्तमा नयाँ तरंग पैदा गरिदिएको छ। नेपालको आमनिर्वाचनमा परम्परागत शक्तिहरूलाई किनारा लगाउँदै रास्वपाले झन्डै दुई-तिहाइ बहुमतसहित युवा र नयाँ नेतृत्वलाई सत्ताको बागडोर सुम्पेको विशिष्ट राजनीतिक परिस्थितिमा यो आलेख सार्वजनिक भएको हो। लामिछानेको यो कदमलाई कूटनीतिज्ञहरूले काठमाडौँ र नयाँ दिल्लीबीचको परम्परागत सम्बन्धलाई हेर्ने र बदल्ने 'नयाँ पुस्ताको दृष्टिकोण' का रूपमा लिएका छन्। दक्षिण एसियाली भू-राजनीतिक मामिलाका विज्ञहरूका अनुसार, यस आलेखमार्फत लामिछानेले नेपालको बदलिँदो आन्तरिक राजनीतिक परिदृश्यको प्रतिनिधित्व गर्दै छिमेकी भारतसँगको सम्बन्धमा वर्षौँदेखि चल्दै आएको संकीर्ण र राष्ट्रवादी नाराबाजीको शैलीभन्दा फरक, नतिजा र व्यावसायिकतामा आधारित नयाँ कूटनीतिको दरिलो वकालत गरेका छन्।
लामिछानेले आफ्नो आलेखमा रास्वपाको उदयलाई 'मतपेटीकाको माध्यमबाट भएको शान्तिपूर्ण क्रान्ति' को रूपमा व्याख्या गर्दै वर्तमान नयाँ नेतृत्वसँग विगतको कुनै पनि राजनीतिक वा कूटनीतिक 'बोझ' नरहेको स्पष्ट पारेका छन्। उनी पुराना शत्रुता, संकीर्णता वा विगतका नेताहरूले कोठाभित्र गरेका स-साना थानथुन र भित्री सहमतिहरूमा आफूहरू नअल्झिने कुरामा दृढ देखिन्छन्। दुई देशबीचका सार्वभौम सन्धि र जनता-जनताबीचको भावनात्मक सम्बन्धप्रति पूर्ण प्रतिबद्ध रहँदै नेपाल-भारत सम्बन्धलाई भू-राजनीतिक तनावको घेराबाट बाहिर निकाल्नुपर्ने codebase तर्क छ। लामिछानेले अबको कूटनीति पूर्ण रूपमा 'विकास कूटनीति' मा केन्द्रित हुनुपर्ने प्रस्ताव राख्दै दुवै देशले आर्थिक र प्राविधिक साझेदारीका ठोस एजेन्डाहरूमा सहकार्य गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिएका छन्, जसले दुवैतर्फका युवा पुस्ताको आर्थिक महत्त्वाकाङ्क्षालाई सम्बोधन गर्न सकोस्।
सम्बन्धलाई आधुनिक र व्यावहारिक बनाउन लामिछानेले परम्परागत एजेन्डाभन्दा माथि उठेर ठोस आर्थिक र प्राविधिक साझेदारीका कस्ता योजनाहरू अगाडि बढाउन सकिन्छ भन्ने विस्तृत खाका प्रस्तुत गरेका छन्। भारतमा तीव्र गतिमा भइरहेको रेलमार्ग विस्तारको प्रसंग जोड्दै उनले रक्सौल-काठमाडौँ रेलमार्गलाई चाँडोभन्दा चाँडो सम्पन्न गरी आर्थिक क्रान्ति ल्याउनुपर्ने बताएका छन्। यसका साथै काठमाडौँ र दक्षिण भारतको प्रविधि हब बेङ्गलुरुबीच एउटा 'डिजिटल करिडोर' निर्माण गर्ने, सीमापार डिजिटल भुक्तानी प्रणालीलाई थप सुदृढ बनाउने र नेपालको जलविद्युतलाई भारतको औद्योगिक क्षेत्रको 'हरित इन्जिन' का रूपमा विकास गर्ने प्रस्ताव उनले अघि सारेका छन्। पर्यटन र शिक्षा क्षेत्रमा पनि नयाँ सम्भावना औंल्याउँदै पोखरा र लुम्बिनी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट भारतका प्रमुख सहरहरूमा सिधा उडान सुरु गर्नुपर्ने र भारतका प्रतिष्ठित शिक्षण संस्थाहरू जस्तै आईआईटी र स्वास्थ्य क्षेत्रको एम्सलाई नेपालमा स्थापना गर्न सहकार्य गर्नुपर्ने उनको जिकिर छ।
यो आलेख यस्तो समयमा आएको छ, जब नेपालमा नयाँ र गैर-पारम्परिक नेतृत्वले शासन व्यवस्था सञ्चालन गरिरहेको छ, जसका कारण नयाँ दिल्लीस्थित कूटनीतिक वृत्तमा यसलाई नेपालको 'महत्त्वाकाङ्क्षी युवा पुस्ता' को वास्तविक चाहनाका रूपमा गम्भीरतापूर्वक हेरिएको छ। भारतीय विश्लेषकहरूका अनुसार, लामिछानेले सन् २०१४ मा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपालको संसद्मा दिएको सम्बोधन र जनतासँग सिधा संवाद गरेको प्रसंग उल्लेख गर्दै सम्बन्धलाई त्यही पुराना विश्वास र आत्मीयताको विन्दुमा फर्काउनुपर्ने कुरा उठाउनु रणनीतिक रूपमा परिपक्व र सकारात्मक कदम हो। यद्यपि, आलेखमा सीमा वा इतिहासका कारण उब्जिएका पुराना विवादहरूलाई कार्पेटमुनि लुकाउनुहुँदैन भन्दै ऐतिहासिक तथ्यका आधारमा समाधान गर्नुपर्ने अडान पनि राखिएको छ, जसले नयाँ कूटनीतिक नेतृत्व आर्थिक साझेदारीका लागि खुला भए पनि राष्ट्रिय हितका मुद्दामा सम्झौता नगर्ने पक्षमा रहेको देखाउँछ।
काठमाडौँका कूटनीतिक विश्लेषकहरूले लामिछानेको यो कदमलाई 'आलोचनात्मक आशावाद' का रूपमा टिप्पणी गर्दै नयाँ कूटनीतिक भाषा र कर्पोरेट कार्यशैलीको कुरा गर्नु स्वागतयोग्य भएको बताएका छन्। तर भारतसँग लामो समयदेखि थाती रहेका जटिल मुद्दाहरू सुल्झाउन र आलेखमा उल्लेख गरिएका ठूला परियोजनाहरूलाई वास्तविकतामा उतार्न बलियो प्रशासनिक तयारी, स्पष्ट दृष्टिकोण र कूटनीतिक निरन्तरता उत्तिकै आवश्यक पर्ने उनीहरूको भनाइ छ। लामिछानेले आलेखको अन्त्यमा नदीहरूको उपमा दिँदै वाग्मती र गङ्गा नदीले पहाडसँग सम्झौता नगरी आफ्नो बाटो आफैँ बनाउने र नेपालले पनि त्यसै गर्ने भनी राखेको विचारले नयाँ नेतृत्वको आत्मविश्वास झल्काउँछ। अबको केही महिनामा हुने भनिएका द्विपक्षीय भ्रमण, संवाद र सहकार्यका प्रयासहरूले यो 'नयाँ कूटनीतिक बाटो' कत्तिको सुगम र फलदायी हुन्छ भन्ने कुराको अन्तिम निक्यौल गर्नेछ।
