चीनको ‘सुपर ड्याम’: हिमालयका लागि बन्दैछ ‘अपस्ट्रीम वाटर बम’?

काठमाडौं — चीनले तिब्बतमा यार्लुङ त्साङ्पो नदीमा निर्माण गरिरहेको विशाल जलविद्युत् आयोजनालाई लिएर हिमालय क्षेत्रको वातावरणीय तथा भूराजनीतिक सुरक्षामाथि नयाँ चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।

रणनीतिक मामिलाका भारतीय विश्लेषक ब्रह्मा चेलानीले आफ्नो पछिल्लो विश्लेषणमा चीनको उक्त परियोजनालाई ‘अपस्ट्रीम वाटर बम’को संज्ञा दिँदै यसको सम्भावित जोखिमबारे अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले गम्भीर ध्यान दिनुपर्ने बताएका छन्।

चीनले निर्माण गरिरहेको परियोजना विश्वकै सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत् आयोजना बन्ने क्रममा छ। यो तिब्बतको यार्लुङ त्साङ्पो नदीमा अवस्थित छ, जुन भारत प्रवेश गरेपछि ब्रह्मपुत्रका रूपमा चिनिन्छ। परियोजनाको स्थान भारतको उत्तरपूर्वी क्षेत्रसँग जोडिएको संवेदनशील हिमालय क्षेत्रमा पर्छ।

चेलानीका अनुसार आयोजना क्षेत्र भूकम्पीय जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्छ। उनले चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले समेत परियोजना क्षेत्रमा कमजोर भूगर्भीय संरचना तथा भूकम्प वा भ्रंश सक्रियताबाट सम्भावित जोखिमबारे चिन्ता व्यक्त गरेको उल्लेख गरेका छन्। ठूलो जलाशयका कारण उत्पन्न हुन सक्ने अतिरिक्त भूगर्भीय दबाबलाई समेत जोखिमको एउटा पक्षका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

भारत र बंगलादेशमा प्रभावको चिन्ता

यार्लुङ त्साङ्पो तिब्बतबाट दक्षिणतर्फ बग्दै भारतको अरुणाचल प्रदेश र असम हुँदै बंगलादेशतर्फ पुग्छ। यस नदीमा चीनले निर्माण गरिरहेको विशाल आयोजनाले नदीको बहाव, पानीको मौसमी वितरण, गाद तथा नदीको पारिस्थितिक प्रणालीमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्ने विषयमा भारत र बंगलादेशमा पहिलेदेखि नै चिन्ता रहँदै आएको छ।

चेलानीले आयोजना दुर्घटना, भूकम्प वा आकस्मिक पानी छोड्नुपर्ने अवस्था उत्पन्न भएमा त्यसको प्रभाव चीनको सीमाभन्दा धेरै परसम्म पुग्न सक्ने सम्भावना औंल्याएका छन्। उनका अनुसार हिमालयको नदी प्रणालीले भारत र बंगलादेशका करोडौं मानिसको जीवन, कृषि तथा पानीको सुरक्षासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ।

नेपालको सन्दर्भ किन महत्वपूर्ण?

नेपाल आयोजनाको प्रत्यक्ष तल्लो बहाव क्षेत्रमा पर्ने मुख्य देशमध्ये नपरे पनि पछिल्लो हिमाली विपद्ले तिब्बत–नेपाल सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने भूगर्भीय तथा जलसम्बन्धी घटनाको सीमापार प्रभाव कति तीव्र हुन सक्छ भन्ने देखाएको छ।

अगस्ट २६ को हिमपहिरो तथा हिमनदीजन्य विपद्पछि नेपाल र तिब्बत दुवैतर्फ ठूलो क्षति भएको छ। चीनतर्फको विपद् क्षेत्रमा अझै उद्धार तथा पुनःस्थापना कार्य जारी रहेको छ।

अगस्ट २८ मा चीन–नेपाल सीमा नजिक बनेको एउटा ठूलो ‘ब्यारियर लेक’ फुटेपछि नेपालतर्फ थप बाढीको जोखिमसमेत उत्पन्न भएको थियो। त्यसअघि चिनियाँ अधिकारीहरूले उक्त ताल फुट्ने जोखिमबारे नेपाललाई चेतावनी दिएको नेपाली अधिकारीहरूले बताएका थिए।

यसले हिमालयमा निर्माण भइरहेका ठूला पूर्वाधार, हिमनदी, नदी प्रणाली र विपद् पूर्वसूचना प्रणालीबीचको सम्बन्धलाई अझ महत्वपूर्ण बनाएको छ।

पारदर्शिता र सूचना आदानप्रदानको प्रश्न

चेलानीले चीनले यार्लुङ त्साङ्पो परियोजनासम्बन्धी प्राविधिक तथा वातावरणीय जानकारी पर्याप्त रूपमा सार्वजनिक नगरेको आरोप लगाएका छन्। उनले भारत र बंगलादेशसँग नियमित जलप्रवाहसम्बन्धी तथ्यांक आदानप्रदान तथा आकस्मिक विपद्का लागि पूर्वसूचना संयन्त्र स्थापना गर्नुपर्ने माग गरेका छन्।

यद्यपि, ‘सुपर ड्याम’ले निश्चित रूपमा विनाशकारी बाढी ल्याउनेछ भन्ने निष्कर्ष स्थापित वैज्ञानिक तथ्य होइन। चेलानीको लेख मूलतः सम्भावित भूकम्पीय, वातावरणीय र सीमापार जलसुरक्षा जोखिमबारे गरिएको रणनीतिक विश्लेषण हो।

हिमालयमा जलवायु परिवर्तन, हिमनदी पग्लिने क्रम र तीव्र पूर्वाधार निर्माण एकैसाथ अघि बढिरहेका बेला यस्ता ठूला आयोजनाको जोखिम मूल्यांकन, पारदर्शिता र सीमापार सूचना आदानप्रदान अब क्षेत्रीय सुरक्षाको महत्वपूर्ण विषय बन्दै गएको छ।