आधुनिक उत्तराधिकारीको उदय र प्रतिज्ञा
वि.सं. २०२८ असार १३ (सन् १९७१ जुन २७) मा नारायणहिटी राजदरबारको भव्य पर्खालभित्र जन्मिएका दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह देवलाई एक प्राचीन वंशको आधुनिक अनुहारका रूपमा हेरिएको थियो। राजा वीरेन्द्र र रानी ऐश्वर्याका जेठा छोराका रूपमा, उनको प्रारम्भिक जीवन कठोर परम्परा र प्रगतिशील शिक्षाको मिश्रणमा बित्यो। आफ्ना पूर्वजहरूभन्दा फरक, दीपेन्द्रले काठमाडौँको बूढानीलकण्ठ स्कुलमा अध्ययन गरे, जसले उनलाई जनतामाझ 'स्वदेशी उत्पादन' वा आफ्नै माटोमा हुर्किएका राजकुमारका रूपमा लोकप्रिय बनायो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट भूगोलमा स्नातकोत्तर तहमा स्वर्ण पदक जित्नु, करातेमा ब्ल्याक बेल्ट हासिल गर्नु र पाइलटको तालिम लिनुले उनको क्षमतालाई थप पुष्टि गरेको थियो। यद्यपि, बेलायतको ईटन कलेजमा अध्ययन गर्दा उनले पश्चिमी उदारवादसँग साक्षात्कार गरे, जसले अन्ततः नेपाली राजदरबारको कठोर अनुशासनसँग मेल नखाने जीवनशैलीको बीजारोपण गरिदियो।
नारायणहिटीको पर्खालभित्रको 'ब्याड ब्वाय' छवि
सार्वजनिक रूपमा एक करिश्माई र जनतासँग नजिकिन सक्ने 'जनताका राजकुमार' का रूपमा परिचित भए पनि, दीपेन्द्र पर्दा पछाडि एक अस्थिर र दोहोरो जीवन बिताइरहेका थिए। आधिकारिक छानबिन प्रतिवेदन र दरबारका सहयोगीहरूको बयानका अनुसार, युवराज दीपेन्द्र मादक पदार्थ र लागूऔषधको दुव्र्यसनसँग संघर्ष गरिरहेका थिए। उनी अक्सर मदिरा सेवन गर्ने र चरेस मिसिएको चुरोट पिउने गर्थे। पार्टी गर्ने बानीबाहेक, उनीसँग अत्याधुनिक हतियारहरूप्रति गहिरो आशक्ति थियो। उनले एमपी–५ सबमसिन गन र एम–१६ राइफलजस्ता स्वचालित हतियारहरूको निजी भण्डार नै खडा गरेका थिए, जसलाई उनी अक्सर आफ्नो निजी शयनकक्षमा समेत साथमै राख्ने गर्थे। अत्यधिक नशा र हतियारप्रतिको यो पहुँचलाई उनको 'मुडी' स्वभाव र इच्छा पूरा नहुँदा देखाउने हिंस्रक व्यवहारले झन् खतरनाक बनाएको दरबारका कर्मचारीहरूले बताएका छन्।
प्रेम र वंश परम्पराबीचको द्वन्द्व
दीपेन्द्रको जीवनको मुख्य द्वन्द्व पशुपति शमशेर जबरा र उषा राजे सिन्धियाकी छोरी देवयानी राणासँगको उनको गहिरो प्रेम सम्बन्धसँग जोडिएको थियो। देवयानीको कुलीन पृष्ठभूमि भए पनि, रानी ऐश्वर्याले वंशज र खानदानको विषयलाई लिएर यो विवाहको कडा विरोध गरेकी थिइन्। सिन्धिया परिवारको अथाह सम्पत्ति र शाह वंशको परम्पराबीचको कथित 'इगो' को टकरावले स्थिति तनावपूर्ण बनेको थियो। राजा वीरेन्द्र र रानी ऐश्वर्याले दीपेन्द्रलाई स्पष्ट चेतावनी (अल्टिमेटम) दिएपछि स्थिति बिग्रँदै गयो। उनीहरूले दीपेन्द्रलाई कि त देवयानीसँग विवाह गरेर गद्दी त्याग्न (भाइ निराजनलाई राजा बनाउन), कि त परिवारले रोजेकी सुप्रिया शाहसँग विवाह गरेर उत्तराधिकारी कायम रहन दबाब दिएका थिए। घटना भएको रात अर्थात् सन् २००१ जुन १ मा, दीपेन्द्रले देवयानीसँग पटक–पटक फोनमा कुरा गरेको र उनको आवाज लरबराएको सुनेपछि देवयानीले चिन्तित हुँदै एडीसीलाई खबर गरेको फोन रेकर्डहरूले पुष्टि गरेका छन्।
'कालो शुक्रबार' को त्यो नरसंहार
सन् २००१ जुन १ (२०५८ जेठ १९) को शुक्रबार साँझ त्रिभुवन सदनमा आयोजित नियमित पारिवारिक रात्रिभोजमा यो तनाव हिंसात्मक रूपमा विस्फोट भयो। अत्यधिक नशामा रहेका र सैनिक 'कम्ब्याट' पोशाक लगाएका दीपेन्द्र एमपी–५ र एम–१६ राइफलले सुसज्जित भई रात्रिभोजमा फर्किए। नेपालको इतिहास नै बदल्ने गरी भएको उक्त गोलीकाण्डमा उनले सुरुमा आफ्ना पिता राजा वीरेन्द्रलाई गोली प्रहार गरे। त्यसपछि उनले एक–एक गर्दै भाइ निराजन, बहिनी श्रुति, काका र फुपुहरूलाई निशाना बनाए। यो विभत्स घटनाको अन्त्य दरबारको बगैँचामा भयो, जहाँ उनले आमा रानी ऐश्वर्याको सामना गरे र उनलाई गोली हानेर हत्या गरेपछि अन्ततः आफैँमाथि गोली प्रहार गरे।
कोमामा राजा र शंकाको घेरामा इतिहास
दीपेन्द्रलाई बगैँचाको पुल नजिकै टाउकोमा गोली लागेको अवस्थामा फेला पारियो। संवैधानिक बाध्यताको एक विचित्र मोडमा, वीरेन्द्र सैनिक अस्पतालमा 'लाइफ सपोर्ट' मा रहेका अचेत दीपेन्द्रलाई सन् २००१ जुन २ मा नेपालको राजा घोषित गरियो। कोमामै तीन दिनसम्म 'शासन' गरेपछि जुन ४ मा उनलाई मृत घोषित गरियो। उनको मृत्युले काठमाडौँमा दंगा र कर्फ्युको स्थिति सिर्जना गर्यो, जसलाई 'देब्रे हाते सिद्धान्त' (Left-handed theory) ले थप मलजल गरेको थियो। दाहिने हात चलाउने दीपेन्द्रको देब्रे कञ्चटमा गोलीको दाग देखिनुले धेरैलाई यो आत्महत्या नभई षड्यन्त्र हो भन्ने शंका गर्न बाध्य बनायो, यद्यपि आधिकारिक ब्यालेस्टिक रिपोर्टहरूले लामो ब्यारेल भएको हतियार वा दुवै हातको प्रयोगले यस्तो घाउ सम्भव हुने निष्कर्ष निकालेको थियो। अन्ततः, जुन संस्थालाई जोगाउन उनी जन्मिएका थिए, त्यसैको विनाशको कारण बनेर दीपेन्द्रको दुखद अध्याय समाप्त भयो, जसले कालान्तरमा २४० वर्ष पुरानो राजतन्त्रकै अन्त्य गरायो।