एक 'भद्र राजा': जसको उदारवादी सोचले नेपालको इतिहास बदल्यो

शाह वंशका १० औं राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देवलाई नेपालको इतिहासमा सामन्ती निरंकुशताबाट संवैधानिक लोकतन्त्रतर्फको संक्रमणका एक प्रमुख सूत्रधार मानिन्छ। वि.सं. २००२ पुस १४ (२८ डिसेम्बर १९४५) मा नारायणहिटी राजदरबारमा जन्मिएका वीरेन्द्रको पालनपोषण उनका पूर्वजहरूको भन्दा फरक ढंगले भएको थियो। आफ्ना पिता राजा महेन्द्रको कठोर र परम्परागत शैलीको विपरीत, वीरेन्द्रले दार्जिलिङको सेन्ट जोसेफ कलेज, बेलायतको इटन कलेज, जापानको टोकियो विश्वविद्यालय र अन्ततः अमेरिकाको हाभर्ड विश्वविद्यालयमा उच्च शिक्षा हासिल गरे, जहाँ उनले राजनीतिक सिद्धान्तको अध्ययन गरेका थिए। यो पश्चिमी शिक्षा र परिवेशले उनमा एक उदारवादी विश्वदृष्टिकोण विकास गरायो, जुन पछि उनको शासनकालको मुख्य विशेषता बन्यो। देशको वास्तविक अवस्था बुझ्न भेष बदलेर दूरदराजका गाउँहरूमा पुग्ने राजाका रूपमा परिचित उनले वि.सं. २०२८ (सन् १९७२) मा २७ वर्षको उमेरमा नेपाललाई आधुनिकीकरण गर्ने लक्ष्यसहित गद्दी सम्हालेका थिए।

शान्ति क्षेत्र र विकासको अवधारणा

वि.सं. २०३१ (सन् १९७५) मा भएको आफ्नो भव्य शुभराज्याभिषेक समारोहमा, जसमा विश्वका कयौं विशिष्ट नेताहरूको उपस्थिति थियो, राजा वीरेन्द्रले आफ्नो प्रमुख परराष्ट्र नीति प्रस्ताव अघि सारे— नेपाललाई 'शान्ति क्षेत्र' घोषणा गर्ने। यो महत्वाकांक्षी प्रस्तावको उद्देश्य नेपाललाई दुई विशाल छिमेकी भारत र चीनको बीचमा एक तटस्थ बफर (मध्यस्थ) राज्यका रूपमा स्थापित गर्नु थियो, जसले पृथ्वीनारायण शाहको 'दुई ढुङ्गाबीचको तरुल' को सिद्धान्तलाई प्रतिविम्बित गर्थ्यो। आन्तरिक रूपमा, उनले विकासको फल काठमाडौं उपत्यका बाहिर पनि पुगोस् भन्ने उद्देश्यले देशलाई पाँच 'विकास क्षेत्र' मा विभाजन गरी विकेन्द्रीकरणको अभ्यास सुरु गरे। उनी स्वयं विकास आयोजनाहरूको निरीक्षण गर्न नियमित रूपमा ती क्षेत्रहरूको भ्रमण गर्थे। यद्यपि, उनको शासनकाल चुनौतीरहित थिएन। वि.सं. २०३६ को विद्यार्थी आन्दोलनपछि, उनले २०३७ सालमा निर्दलिय पञ्चायत र बहुदलिय व्यवस्थाबीच जनमत संग्रह गराउने अभूतपूर्व कदम चाले। यद्यपि नतिजा पञ्चायतको पक्षमा आयो, तर वीरेन्द्रले राष्ट्रिय पञ्चायतमा प्रत्यक्ष निर्वाचनसहितका महत्त्वपूर्ण सुधारहरू लागू गरे।

प्रजातन्त्रतर्फको ऐतिहासिक संक्रमण

राजा वीरेन्द्रको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा निर्णायक मोड वि.सं. २०४६ (सन् १९९०) को जनआन्दोलनका बेला आयो। एकातिर जनताको व्यापक सडक आन्दोलन र अर्कोतिर भारतले लगाएको कठोर आर्थिक नाकाबन्दीको दोहोरो चेपुवामा परेका राजालाई दरबारिया कट्टरपन्थीहरूले सेना परिचालन गरेर आन्दोलन दबाउन सुझाव दिएका थिए। तर, आफ्नै नागरिकमाथि हतियार उठाउन अस्वीकार गर्दै उनले आफूलाई 'जनताका राजा' को रूपमा स्थापित गरे। २०४६ चैत २६ गते राति विपक्षी दलका नेताहरूसँग भेट गर्दै उनले राजनीतिक दलहरू माथिको प्रतिबन्ध फुकुवा गरे। देशलाई थप रक्तपातबाट जोगाउन उनले स्वेच्छाले आफूलाई एक निरंकुश शासकबाट 'संवैधानिक राजा' मा रूपान्तरण गरे र सार्वभौमसत्ता जनतामा सुम्पे।

आन्तरिक द्वन्द्व र माओवादी विद्रोह

अत्यधिक जनप्रियताका बाबजुद वीरेन्द्रको शासनकाल आन्तरिक कलहबाट मुक्त रहन सकेन। २०३० को दशकको चर्चित 'गलैंचा काण्ड', जसमा दरबारका उच्च अधिकारीहरूले कर छल्न र अवैध धन आर्जन गर्न निकासीको नक्कली बिल बनाएको आरोप लागेको थियो, त्यसले दरबारको सचिवालयको 'स्वच्छ' छविमा दाग लगायो, यद्यपि राजा स्वयं यसमा प्रत्यक्ष मुछिएका थिएनन्। २०५० को दशकको उत्तरार्धमा माओवादी विद्रोह चर्किंदै जाँदा वीरेन्द्रको निर्वाचित सरकारसँग द्वन्द्व बढ्यो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले विद्रोहीहरूविरुद्ध शाही नेपाली सेना परिचालन गर्न बारम्बार गरेको आग्रहलाई राजाले अस्वीकार गरिदिए। सेनाको प्रयोग आफ्नै नेपाली दाजुभाइ मार्न गरिनु हुँदैन भन्ने उनको तर्क थियो। आलोचकहरूका अनुसार उनको यो हिचकिचाहटले विद्रोहलाई फैलिन मद्दत गर्‍यो, जबकि समर्थकहरू यसलाई शान्तिप्रतिको उनको अडान मान्छन्। साथै, जनमानसमा रानी ऐश्वर्यालाई दरबारभित्रको 'कठोर शासक' र वीरेन्द्रलाई 'उदार' मान्ने गरिन्थ्यो, जसले 'असल राजा, खराब रानी' को भाष्य निर्माण गरी वीरेन्द्रको व्यक्तिगत लोकप्रियता जोगाइराख्यो।

दरबार हत्याकाण्ड: एक दुखद अन्त्य

वि.सं. २०५८ जेठ १९ (१ जुन २००१) को कालो रातमा राजसंस्थाको भविष्य हिंसात्मक रूपमा अन्त्य भयो। नारायणहिटी राजदरबारमा भएको पारिवारिक रात्रिभोजका क्रममा राजा वीरेन्द्रसहित रानी ऐश्वर्या, अधिराजकुमार निराजन, अधिराजकुमारी श्रुति र अन्य पाँच जना राजपरिवारका सदस्यहरूको गोली हानी हत्या गरियो। उच्चस्तरीय छानबिन समितिको प्रतिवेदन अनुसार, मदिरा र लागुऔषधको नशामा रहेका तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रले यो नरसंहार मच्चाएका थिए। देवयानी राणासँग विवाह गर्ने दीपेन्द्रको चाहनालाई रानी ऐश्वर्याले अस्वीकार गरेपछि उत्पन्न पारिवारिक विवाद नै घटनाको मुख्य कारण बताइएको थियो। घटनापछि कोमामै राजा घोषित गरिएका दीपेन्द्रको तीन दिनपछि मृत्यु भयो, जसले वीरेन्द्रका भाइ ज्ञानेन्द्रको सत्ता आरोहणको बाटो खोलिदियो।

अमिट विरासत र अनुत्तरित प्रश्नहरू

मृत्युको दशकौं बितिसक्दा पनि राजा वीरेन्द्र नेपाली जनमानसमा गहिरो श्रद्धाका साथ स्मरण गरिन्छन्। उनलाई अक्सर एक यस्ता 'सहिद' का रूपमा हेरिन्छ जसले सत्ताभन्दा माथि देशको सार्वभौमसत्ता र शान्तिलाई राखे। आधिकारिक छानबिन प्रतिवेदनमा 'छोराले बाबुको हत्या गरेको' निष्कर्ष निकालिए पनि, धेरै नेपालीहरूले यसलाई स्वीकार गरेका छैनन्। भू-राजनीतिक स्वार्थका कारण उनको हत्या गरिएको भन्ने 'षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरू' (Conspiracy Theories) आज पनि उत्तिकै व्याप्त छन्। वि.सं. २०६५ मा राजतन्त्रको अन्त्यपछि धेरै शालिकहरू ढालिए पनि, पछिल्लो समय नेपालगञ्ज र सुर्खेत जस्ता सहरहरूमा जनस्तरबाटै वीरेन्द्रका शालिकहरू पुनःस्थापना गरिनुले उनीप्रतिको जनसम्मान र उनीले प्रतिनिधित्व गरेको स्थिरताप्रतिको चाहनालाई उजागर गर्दछ। अन्ततः, उनको विरासत एक 'भद्र राजा' को रूपमा कायम छ, जसको अवसानसँगै २४० वर्ष लामो शाहवंशीय इतिहासको पतन सुरु भयो।