उत्तरी भारतको धर्मशालास्थित काश्मीर कुटेजमा १७ फेब्रुअरी २०२६ मा निधन भएका १६ औँ नगारी रिन्पोछे तेन्द्जिन छोयग्यालप्रति तिब्बती समुदाय गम्भीर शोकमा डुबेको छ। १४ औँ दलाई लामाका कान्छा भाइका रूपमा परिचित रिन्पोछे केवल पारिवारिक सदस्य मात्र हुनुहुन्थेन; उहाँ दृढ देशभक्त, स्पष्टवादी बौद्धिक व्यक्तित्व र तिब्बती आन्दोलनका आजीवन सेवक हुनुहुन्थ्यो, जसको उपस्थितिले छ दशकभन्दा बढी समय निर्वासनको अनुभवलाई आकार दिएको थियो।
८० वर्षको उमेरमा भएको उहाँको निधन, एक वर्षअघि जेठा भाइ ज्यालो थोन्दुपको निधनपछि, तिब्बतको आधुनिक इतिहासको केन्द्रमा रहेको एक परिवारको महत्वपूर्ण अध्यायको समाप्ति हो। उहाँका श्रीमती रिन्चेन खाण्ड्रो छोयग्याल – निर्वासित तिब्बती सरकारकी पूर्व मन्त्री तथा तिब्बती नन परियोजनाकी संस्थापक – तथा सन्तान तेन्जिन छोयजोम र तेन्जिन लोदो उहाँपछि जीवित हुनुहुन्छ।
एक असामान्य रिन्पोछे
भारतीय उपमहाद्वीपभरका तिब्बती शरणार्थी विद्यालयका कक्षाहरूमा नगारी रिन्पोछेको नाम धेरैका लागि पहिलोपटक गुन्जिएको थियो। दलाई लामाका भाइ, जनताबीच घुलमिल हुने, सैनिक सेवामा सहभागी हुने र स्पष्ट एवं इमानदार अभिव्यक्ति दिने व्यक्तित्वका रूपमा उहाँबारे कथाहरू सुन्दै धेरै पुस्ता हुर्किए। उहाँ पुरानो संसारका पवित्र परम्परा र नयाँ परिवेशमा टिकिरहने साहसबीचको सेतुका रूपमा देखिनुहुन्थ्यो।
तीन वर्षको उमेरमा पश्चिमी तिब्बतको नगारी क्षेत्रसँग सम्बन्धित १६ औँ नगारी रिन्पोछेको रूपमा मान्यता प्राप्त गर्नुभएको थियो। उहाँलाई भिक्षुका रूपमा हुर्काइयो र तिब्बतको प्रतिष्ठित ड्रेपुङ मठमा अध्ययन गर्नुभयो। तर उहाँ कठोर औपचारिकताको अनुयायी हुनुहुन्थेन। गहिरो सांस्कृतिक जरा र आधुनिक विश्वदृष्टिकोणको संयोजन उहाँको जीवनको विशेषता थियो। दार्जिलिङको सेन्ट जोसेफ विद्यालय र पछि संयुक्त राज्य अमेरिकामा शिक्षा हासिल गरेपछि उहाँले गृहस्थ जीवन रोज्नुभयो, जसले अनुष्ठानभन्दा सारतत्वलाई प्राथमिकता दिएको झल्काउँथ्यो।
इतिहासका साक्षी: ल्हासादेखि विश्वसम्म
सन् १९४६ मा ल्हासाको पवित्र सहरमा जन्मिनुभएका तेन्द्जिन छोयग्यालको जीवन दलाई लामाको यात्रासँग अभिन्न रूपमा गाँसिएको थियो। सानै उमेरदेखि उहाँले गम्भीर राजनीतिक उथलपुथल नजिकबाट देख्नुभयो। १९५४–५५ मा दलाई लामासँग चीन भ्रमणका क्रममा माओ त्सेतुङ र चाउ एनलाईसँग भएका भेटवार्ताका साक्षी हुनुभयो। १९५६ मा बुद्ध जयन्तीको २५०० औँ समारोहका लागि भारत भ्रमण गर्नुभयो, जसले पछि आश्रयस्थल बन्ने भूमिको झल्को दिएको थियो।
१९५९ को मार्चमा ल्हासामा उत्पन्न परिस्थितिपछि, १३ वर्षीय रिन्पोछेले हिमालय पार गर्दै जोखिमपूर्ण यात्राबाट निर्वासनको जीवन आरम्भ गर्नुभयो, जसलाई उहाँले अडिग सेवामा रूपान्तरण गर्नुभयो।
दलाई लामाका निकटतम विश्वासपात्र
१९५९ पछिका दशकहरूमा नगारी रिन्पोछे दलाई लामासँगै निरन्तर सक्रिय रहनुभयो। धर्मशालास्थित केन्द्रीय तिब्बती प्रशासनको आन्तरिक वृत्तमा उहाँलाई दलाई लामाका निकटतम विश्वासपात्रका रूपमा मानिन्थ्यो। यो सम्बन्ध केवल भ्रातृत्वमा सीमित थिएन; यो विश्वास र साझा जिम्मेवारीमा आधारित साझेदारी थियो।
स्पष्ट दृष्टि र निडर अभिव्यक्तिका लागि परिचित रिन्पोछेले आवश्यक पर्दा सत्तासमक्ष सत्य बोल्ने साहस देखाउनुभयो। निर्वासन नेतृत्वलाई उहाँको व्यवहारिक दृष्टिकोण उपयोगी सावित भएको थियो।
उच्च प्रभावकारी सेवा जीवन
सन् १९७१ देखि उहाँले विभिन्न भूमिकामा तिब्बती समुदायको सेवा गर्नुभयो।
शिक्षा: तिब्बती चिल्ड्रेन्स भिलेजमा शिक्षकका रूपमा उहाँले नयाँ पुस्तालाई मार्गदर्शन गर्नुभयो।
नेतृत्व: १९७४–७६ मा तिब्बती युथ कंग्रेसका अध्यक्षका रूपमा कार्य गर्नुभयो र पछि धुमेद (आम्दो) क्षेत्रबाट १२ औँ तिब्बती निर्वासित संसदका सदस्य हुनुभयो।
सुरक्षा र रक्षा: उहाँ विशेष सीमावर्ती बलमा आबद्ध हुनुभयो र पछि केन्द्रीय तिब्बती प्रशासनको सुरक्षा विभागमा सेवा गर्नुभयो।
विश्वदृष्टि र संयुक्त अधिराज्यसँग सम्बन्ध
उहाँका अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणहरू पश्चिमी मुलुकहरूमा केन्द्रित थिए। २०१५ जुनमा दलाई लामासँग संयुक्त अधिराज्य भ्रमणका क्रममा ग्लास्टनबरी उत्सव र एल्डरशटस्थित नेपाली बौद्ध समुदाय केन्द्र कार्यक्रममा सहभागी हुनुभयो। उहाँलाई विनम्र र सहज स्वभावका रूपमा सम्झिने गरिन्छ, र स्कटिश सर्टब्रेडप्रति विशेष रुचि राख्नुहुन्थ्यो भन्ने विवरण पनि उल्लेखित छ।
आतिथ्य र निष्ठाको विरासत
राजनीतिभन्दा बाहिर धर्मशालास्थित काश्मीर कुटेज उहाँ र उहाँकी श्रीमतीको आतिथ्यका लागि परिचित रह्यो। केन्द्रीय तिब्बती प्रशासनका सिक्योङ पेन्पा छेरिङले उहाँको जीवन तिब्बती धर्म, संस्कृति र राजनीतिक आकांक्षाको संरक्षणमा पूर्णतः समर्पित रहेको उल्लेख गर्नुभएको छ।
शोक वक्तव्य — गाट्पम
गाट्पमले जारी गरेको शोक वक्तव्यमा नगारी रिन्पोछेलाई तिब्बती समुदायको आधारस्तम्भ भन्दै उहाँको जीवन सेवा प्रधान रहेको उल्लेख गरिएको छ। राजनीतिक संस्था, शिक्षा र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षणमा उहाँका योगदान दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहने जनाइएको छ।
काश्मीर कुटेजस्थित परिवार, परम पावन दलाई लामा तथा विश्वभर रहेका तिब्बती समुदायप्रति गहिरो समवेदना व्यक्त गरिएको छ। ज्यालो थोन्दुपको हालैको निधनपछि परिवारले भोगेको क्षतिको पनि स्मरण गरिएको छ।
उहाँको आत्माले शान्तिपूर्वक यात्रा गरोस्।
स्रोत:
छेरिङ पासाङ