पाकिस्तानका लापरवाह विद्यालय: कक्षाकोठा नै ज्यानमारा पासो बन्दै

विद्यालय भनेको बालबालिकाले पढ्न सिक्ने, आफ्ना महत्त्वाकांक्षा पहिल्याउने र भविष्यको तयारी गर्ने थलो हुनुपर्ने हो।

तर, पाकिस्तानमा विद्यालय भवनहरूको भत्कन, पर्खालहरू जिर्ण हुनु र आधारभूत सुविधाहरूको अभावले त्यो वाचालाई हजारौँ परिवारका लागि खतराको स्रोतमा परिणत गरिदिएको छ।

कराँचीको ओराङ्गी टाउनस्थित एउटा सरकारी विद्यालयको पर्खाल ढल्दा पाँच जना पुरुषको मृत्यु भएपछि सार्वजनिक पूर्वाधारको गम्भीर असफलता उजागर भएको छ। त्यसको केही हप्तापछि पेशावरमा अझै घातक रूपमा विद्यालय भवन भत्किँदा यो सङ्कट अझ प्रस्ट रूपमा सतहमा आयो।

यी दुवै त्रासदीहरू पूर्ण रूपमा समान भने छैनन्। कराँचीको घटनामा सरकारी विद्यालयको जिर्ण पर्खाल समावेश थियो भने पेशावरको दुर्घटना निजी शैक्षणिक संस्थामा भएको थियो।

तथापि, दुवै घटनाले भवनको सुरक्षा, नियमनकारी अनुगमन र शैक्षणिक प्रतिष्ठानहरूमा बालबालिकाको सुरक्षाबारे मौलिक प्रश्नहरू उठाएका छन्। रोकथाम गर्न सकिने विपत्तिले सार्वजनिक ध्यान आकर्षित नगरेसम्म जिर्ण बन्दै गएको पूर्वाधारलाई निरन्तरता दिँदा कस्तो परिणाम भोग्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि यसले उजागर गर्दछ।

कराँचीमा चेतावनीको बेवास्ता

सन् २०२६ सेप्टेम्बर ११ मा कराँचीको ओराङ्गी टाउनस्थित एउटा सरकारी विद्यालयको पर्खाल भत्किँदा पाँच जना पुरुषको मृत्यु भयो भने अन्य दुई जना घाइते भए।

प्रहरीले 'डन' (Dawn) पत्रिकालाई बताएअनुसार सेक्टर ११ मा यो घटना हुँदा विद्यालय बन्द थियो।

प्रहरी विवरणअनुसार लागुऔषध सेवनका लागि त्यस स्थानमा धेरै मानिस जम्मा भएका थिए र पर्खाल ढल्दा केही व्यक्तिहरूले पर्खालबाट फलाम (स्टिल) निकाल्ने प्रयास गरिरहेका थिए भनिएको छ।

पीडितहरूसँग जोडिएका परिस्थितिहरूले पर्खाल भत्किएपछि उठेका प्रश्नहरूलाई कम गर्दैनन्। स्थानीय बासिन्दाहरूले विद्यालयको पर्खाल जोखिमपूर्ण रूपमा जिर्ण भएको भनी चेतावनी दिएको बताइएको छ।

'द एक्सप्रेस ट्रिब्युन' (The Express Tribune) ले पछि रिपोर्ट गरेअनुसार विद्यालयका अन्य भागका पर्खालहरू पनि जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेकाले त्यहाँ अध्ययनरत करिब ४५० जना छात्रछात्रा जोखिममा नै रहेका छन्।

यस घटनाले एउटा चिन्ताजनक विरोधाभास उजागर गर्‍यो: विद्यालयलाई घेरेर सुरक्षित राख्न बनाइएको संरचना नै यतिसम्म जिर्ण भइसकेको थियो कि त्यसलाई सुरक्षित मान्न सकिँदैनथ्यो।

फलाम निकाल्न खोजेको भनिएको विषयले तत्कालको परिस्थितिमा भूमिका खेलेको हुन सक्छ, तर पर्खालको रिपोर्ट गरिएको अवस्थाले मर्मतसम्भार, निरीक्षण र चेतावनीहरूप्रतिको प्रतिक्रियाबारे व्यापक प्रश्नहरू खडा गर्छ।

यो खतरा पाँच जनाको मृत्युमा मात्र सीमित छैन। विद्यालय जाने बालबालिका आफ्ना कक्षाकोठा, पर्खाल र वरपरका संरचनाले उनीहरूको जीवनमा खतरा नपुर्‍याऊन् भन्ने सुनिश्चित गर्न परिसरका लागि जिम्मेवार अधिकारीहरूमाथि निर्भर हुन्छन्।

जब लामो समयदेखिको स्पष्ट जोखिमलाई सम्बोधन गरिँदैन, तब त्यो असफलता निर्माण र मर्मतसम्भारभन्दा माथि पुग्छ। यो संस्थागत जिम्मेवारीको प्रश्न बन्छ।

पेशावरमा विद्यालय भत्किँदा ठूलो क्षति

अक्टोबर १५ मा पेशावरको अल-खैर एजुकेशन सेन्टरको छाना बिहानको कक्षा सञ्चालन भइरहेका बेला भत्किएपछि यो चिन्ता अझै गम्भीर बन्यो।

'रोयटर्स' (Reuters) का अनुसार ३४ जना बालबालिका र एक जना शिक्षिकाको मृत्यु भएको थियो भने ४५ जना बालबालिका घाइते भएका थिए। अधिकांश पीडितहरू १३ वर्षमुनिका थिए।

प्रारम्भिक रिपोर्टहरूका अनुसार अधिकारीहरूले कमजोर भवन संरचना र पहिले नै कमजोर रहेको छानामा थप भार थप्ने गरी गरिएको निर्माणलाई दुर्घटनाको कारक मानेका छन्।

प्रहरीले विद्यालय सञ्चालकलाई पक्राउ गर्‍यो र छानबिन सुरु भयो। पीडितका परिवारले संस्थाले ज्ञात संरचनात्मक समस्याहरूलाई बेवास्ता गरेको आरोप लगाए।

पेशावरको त्रासदी सरकारी विद्यालय नभई निजी शैक्षणिक संस्थामा भएको थियो, जुन जिम्मेवारीको परीक्षण गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता हो। तैपनि, यसले असुरक्षित शैक्षणिक भवनहरूसँग जोडिएका जोखिमहरू कुनै एक प्रकारको संस्थामा मात्र सीमित हुँदैनन् भन्ने देखाएको छ।

अभिभावकका लागि, बालबालिका विद्यालय भवनमा प्रवेश गरेर घर नफर्कँदा यस्तो भिन्नताले कुनै सान्त्वना दिँदैन।

यी मृत्युहरूले पाठ पढाउने, शिक्षक नियुक्ति गर्ने वा शुल्क उठाउने कार्यभन्दा पृथक जिम्मेवारीका रूपमा संरचनात्मक सुरक्षाको परीक्षण गर्नु कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरालाई पनि रेखांकित गर्दछ।

कराँची र पेशावरका घटनाहरू तात्कालिक परिस्थितिमा फरक भए पनि दुवैले शैक्षणिक परिसरको भौतिक अवस्थालाई सार्वजनिक चासोको विषय बनाएका छन्।

एउटा घटनामा विद्यालय समयभन्दा बाहिर जिर्ण पर्खाल भत्कियो; अर्कोमा बालबालिका कक्षामा पढिरहेका बेला छाना खस्यो। यी दुवैले उपेक्षित संरचनात्मक जोखिमहरूले कसरी विनाशकारी परिणाम ल्याउन सक्छन् भन्ने स्पष्ट पार्छन्।

आधारभूत सुविधाहरू अझै अभाव

राष्ट्रिय परिदृश्यले थप सन्दर्भ प्रदान गर्छ। 'पाकिस्तान आर्थिक सर्वेक्षण २०२५-२६' मा प्रकाशित तथ्याङ्कअनुसार पाकिस्तानका सरकारी विद्यालयहरूले बिजुली, खानेपानी, शौचालय र पर्खालको अभाव निरन्तर झेलिरहेका छन्।

सन् २०२६ जुनमा 'दुनियाँ न्यूज' (Dunya News) ले प्रकाशित गरेको एक प्रतिवेदनअनुसार ६५ प्रतिशत सरकारी विद्यालयमा मात्र बिजुली उपलब्ध थियो, जसले गर्दा ३५ प्रतिशत विद्यालय विद्युत् सेवाबाट वञ्चित थिए।

७६ प्रतिशतमा मात्र खानेपानीको सुविधा थियो भने करिब २३ प्रतिशतमा शौचालयको अभाव थियो। सर्वेक्षणले २५ प्रतिशत सरकारी विद्यालयमा घेराबार वा पर्खाल नभएको पनि देखाएको छ।

यी तथ्याङ्कहरूले पूर्वाधार अभावका विभिन्न रूपहरूलाई वर्णन गर्छन्, र कुनै खास सुविधा नभएका प्रत्येक विद्यालयले उस्तै स्तरको संरचनात्मक खतराको सामना गर्नुपर्छ भन्ने छैन।

तथापि, तिनले सार्वजनिक शिक्षा प्रणालीले सामना गरिरहेको कमीकमजोरीको आकार प्रदर्शन गर्छन्।

बिजुलीको अभावले विशेष गरी चरम मौसममा कक्षाकोठाको उपयोगितालाई असर गर्छ।

अपर्याप्त सरसफाइले विद्यार्थीहरूको दैनिक अनुभवलाई असर गर्छ भने सुरक्षित खानेपानीको अभावले अर्को आधारभूत समस्या सिर्जना गर्छ। पर्खाल नहुनु वा भत्किनुले विद्यालय परिसरलाई बाह्य खतराहरूमा पार्न सक्छ र बालबालिकालाई अपर्याप्त सुरक्षामा छाडिदिन्छ।

यी कमीकमजोरीहरू सबैतिर समान रूपमा वितरित छैनन्। दुनियाँ न्यूजले बलोचिस्तानका २१ प्रतिशत र सिन्धका ३२ प्रतिशत सरकारी विद्यालयमा मात्र बिजुली उपलब्ध रहेको जनाएको छ। यस्ता असमानताहरूले विद्यालय पूर्वाधारको अवस्था प्रान्तहरू अनुसार उल्लेख्य रूपमा फरक रहेको देखाउँछन्।

तथ्याङ्कहरूले यो पनि स्पष्ट पार्छन् कि एकाध घटनाहरूले मात्र यस समस्याको पूर्ण चित्र प्रदान गर्न सक्दैनन्।

अत्यावश्यक सुविधाहरू उपलब्ध नहुँदा पनि विद्यालय खुला रहन सक्छ र बालबालिकालाई भर्ना गर्न जारी राख्न सक्छ। आधिकारिक अभिलेखमा सञ्चालित विद्यालय हुनुको अर्थ स्वतः भवनहरू सुरक्षित छन् वा परिसरले विद्यार्थीका आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्छ भन्ने पुष्टि हुँदैन।

उपेक्षा पछाडिको वित्तीय दबाब

पाकिस्तानको शिक्षा सङ्कट सीमित सार्वजनिक लगानीसँग नजिकबाट जोडिएको छ।

युनिसेफ (UNICEF) को अनुमानअनुसार ५ देखि १६ वर्ष उमेर समूहका २५.१ मिलियन (२ करोड ५१ लाख) बालबालिका विद्यालय बाहिर छन्, जुन सो उमेर समूहको देशको जनसङ्ख्याको करिब ३५ प्रतिशत बराबर हो। यसको शिक्षा अवलोकनले निरन्तर कम सार्वजनिक खर्चलाई प्रगतिमा मुख्य बाधाका रूपमा पहिचान गरेको छ।

'पाकिस्तान आर्थिक सर्वेक्षण २०२४-२५' लाई उद्धृत गर्दै युनिसेफले आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मा शिक्षा खर्च घटेर कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को करिब ०.८ प्रतिशतमा झरेको जनाएको छ।

यसले शिक्षा खर्चको करिब ९० प्रतिशत साधारण खर्च (चालू खर्च), मुख्य रूपमा तलबमा जाने उल्लेख गरेको छ, जसले पूर्वाधार, सिकाइ सामग्री र अन्य सुधारका लागि सीमित वित्तीय ठाउँ मात्र छाड्छ।

यी तथ्याङ्कहरूले अपर्याप्त खर्चले गर्दा नै कराँची वा पेशावरको भवन ढलेको हो भनेर सीधा प्रमाणित गर्दैनन्। त्यसका लागि भवन-विशिष्ट अनुसन्धान र प्रमाणहरू आवश्यक पर्छन्।

तथापि, तिनले मर्मतसम्भार र पूर्वाधारका आवश्यकताहरू सीमित साधनस्रोतका लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने व्यापक वातावरणलाई बुझ्न मद्दत गर्छन्।

जब विद्यालयहरूमा मर्मतसम्भारका लागि पर्याप्त बजेटको अभाव हुन्छ, तब भवनहरूको अवस्था गम्भीर चिन्ताको विषय बन्छ।

विशेष गरी जब जिर्ण अवस्था लामो समयसम्म देखिइरहन्छ वा अधिकारीहरूले चेतावनी प्राप्त गर्दा पनि सम्बोधन गर्न असफल हुन्छन्, तब जोखिम झन् गम्भीर हुन्छ। पूर्वाधारका समस्याहरू क्रमिक रूपमा जम्मा हुन सक्छन्, जसले गर्दा नियमित मर्मतसम्भार र प्रभावकारी निरीक्षण विद्यालय सुरक्षाका लागि अत्यावश्यक बन्छ।

कक्षाकोठाभन्दा बाहिरको सङ्कट

असुरक्षित विद्यालयहरूको परिणाम चोटपटक वा मृत्युको तात्कालिक खतराभन्दा परसम्म फैलिएको छ।

पाकिस्तानले बालबालिकालाई शिक्षामा ल्याउन र उनीहरूलाई भर्ना राखिराख्न पहिले नै ठूला कठिनाइहरूको सामना गरिरहेको छ। युनिसेफको अनुमानले प्रान्तीय असमानताहरूसहित लाखौँ बालबालिका शिक्षा प्रणालीभन्दा बाहिर रहेको देखाउँछ।

यस्तो परिस्थितिमा, विद्यालयहरूको भौतिक अवस्था शिक्षामा पहुँचको ठूलो प्रश्नको अंश बन्छ।

सरकारी संस्थाहरूमा निर्भर परिवारहरूसँग स्थानीय सुविधाहरू कमजोर रूपमा मर्मत गर्दा प्रायः सीमित विकल्पहरू हुन्छन्। तसर्थ, न्यून आय भएका परिवारहरूका लागि विद्यालय भवनको अवस्थाले बालबालिकाको सिकाइ वातावरणलाई मात्र नभई संस्थाप्रतिको परिवारको विश्वासलाई पनि आकार दिन सक्छ।

जब सरकारी विद्यालयहरूमा सबैभन्दा आधारभूत सुविधाहरूको समेत अभाव हुन्छ, तब प्रभाव अझ बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। एउटा भवनलाई आधिकारिक रूपमा शैक्षणिक संस्था भनेर तोकिएको हुन सक्छ, तर बालबालिकाले सुरक्षित र पर्याप्त उपकरणयुक्त वातावरणमा पढ्न नपाउँदा यसको व्यावहारिक मूल्य घट्छ।

यो समस्याले सरकारका विभिन्न तह र विद्यालय व्यवस्थापनमा जवाफदेहिताको प्रश्न पनि उठाउँछ।

कराँचीको घटना सरकारी संस्थासँग सम्बन्धित छ भने पेशावरको दुर्घटनाले निजी विद्यालयको स्वामित्व र संरचनात्मक अवस्थाको सूक्ष्म अनुगमनलाई निम्त्याएको छ।

जिम्मेवारीहरू फरक छन्, तर दुवै घटनाले विपत्तिअघिका निर्णयहरू, निरीक्षणहरू र मर्मतसम्भार प्रबन्धहरूको सावधानीपूर्वक परीक्षणको माग गर्छन्।

जब चेतावनीहरू त्रासदीमा परिणत हुन्छन्

ओराङ्गी टाउनमा भएको दुर्घटनालाई पर्खाल ढाल्ने परिस्थितिहरूका आधारमा मात्र हेरिनु हुँदैन।

यसको अवस्थाबारे रिपोर्ट गरिएका चेतावनीहरूले अझ मौलिक प्रश्न उठाउँछन्: विद्यालयको सीमा पर्खाल पाँच जनाको ज्यान लिने र भर्ना भएका सयौँ बालबालिकालाई थप जोखिममा पार्ने गरी किन खतरनाक बन्यो?

पेशावरले शैक्षणिक सुरक्षाको बहसमा अर्को विनाशकारी अध्याय थपेको छ। एउटै भवन ढल्दा ३४ जना बालबालिका र एक जना शिक्षिकाको ज्यान जानुले संरचनात्मक असफलताको मानवीय मूल्य भयानक रूपमा प्रदर्शन गरेको छ।

अनुसन्धानले हरेक दुर्घटनालाई एउटै असफलताको परिणाम मान्नुको सट्टा प्रत्येक विपत्तिका सटीक कारणहरू पत्ता लगाउनुपर्छ।

तथापि, हराइरहेका सुविधाहरू, कम शिक्षा खर्च र असमान पूर्वाधारको व्यापक प्रमाणले देखाउँछ कि यी घटनाहरू शिक्षा प्रणालीमा लामो समयदेखि रहेको दबाबको पृष्ठभूमिमा देखा परेका हुन्।

आफ्ना प्रियजन गुमाएका परिवारका लागि परिणाम अपरिवर्तनीय छ। असुरक्षित भवन वा अपर्याप्त सुविधा भएका विद्यालयहरूमा जाने बालबालिकाका लागि खतरा दैनिक चिन्ताको विषय बनेको छ।

शिक्षा प्रणालीको मूल्याङ्कन भर्ना सङ्ख्या, परीक्षाको नतिजा वा आधिकारिक अभिलेखमा रहेका संस्थाहरूको सङ्ख्याका आधारमा मात्र गर्न सकिँदैन। ती संस्थाहरूभित्रका बालबालिकाको सुरक्षा पनि उत्तिकै मौलिक हो।

जब विद्यालयको भवन संरक्षणको सट्टा खतराको स्रोत बन्छ, तब उपेक्षा केवल अमूर्त प्रशासनिक असफलता रहँदैन। यो मानवीय जीवनको विषय बन्छ।