इटालीका दार्शनिक एन्टोनियो ग्राम्सीले “अन्तरकाल” (interregnum) वा संक्रमण अवस्थालाई यस्तो परिस्थिति भनेर परिभाषित गरेका छन् जहाँ “पुरानो मर्दैछ र नयाँ जन्मिन सक्दैन; यस अन्तरकालीन अवस्थामा अनेकौँ किसिमका विकृत लक्षणहरू देखा पर्छन्।”
यो अवधारणा हाम्रो अवस्थासँग मिलाएर हेर्दा संक्रमणकालमा ‘दानव’ जस्ता प्रवृत्तिहरू देखापरेको पाइन्छ, तर हाम्रो समस्या यो हो कि पुरानो मरेको छैन, वा हामी त्यसलाई मर्न दिँदैनौँ, अनि नयाँ शक्तिहरू छिट्टै पुरानै जस्तै बुढो बन्छन्। माओवादीहरूसँग भएको रूपान्तरण हामीले देखिसकेका छौँ, अब त्यो राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीसँग पनि देखिने समय आएको छ।
बहसयोग्य प्रश्नहरू
हाम्रो समस्या व्यक्ति केन्द्रित हो कि प्रणाली केन्द्रित; व्यवस्था (political order) मा हो कि अवस्था (context) मा; नेतामा हो कि अनुयायीमा; नेतामा हो कि नेताका नीतिमा; र यो समस्या हामीभित्र हो कि बाहिर (विदेशी हात) बाट आएको? हालै मैले एउटा अफ्रिकी उखानको रोचक पंक्ति पढेँ: यदि नेताहरूले समस्या समाधान गर्न सक्दैनन् भने समस्याले नै नेताहरूलाई समाधान गर्छ। पहिले मैले अर्को ठाउँमा पनि पढेको थिएँ—“हरेक संकटले नेता जन्माउँछ, तर हाम्रो सन्दर्भमा संकट नै नेताले जन्माउँछन्।”
घोटिने त्रिकोणीय संघर्ष
तीन पार्टीबीचको संघर्ष, अर्थात् त्रिकोणीय प्रतिस्पर्धामा दुई पक्षबीच गठबन्धन नभई तेस्रो पक्षलाई पराजित गर्न सकिँदैन। हामी अहिले ‘मेक्सिकन स्ट्यान्डअफ’ जस्तो अवस्थामा छौँ। १९५० को दशकको सुरुवातमा परिवार–प्रधान राणा शासन नेपाली कांग्रेस र शाह राजसंस्थाबीच सहकार्य भएपछि मात्र पराजित भयो। १९९० को दशकमा नेपाली कांग्रेस र कम्युनिष्टहरूले मिलेर निरंकुश राजालाई संवैधानिक राजतन्त्रका नियममा बाँधिदिए। लामो समयसम्म बहुदलीय पक्षधरहरू, राजसंस्था र माओवादीबीच विवाद अड्किरह्यो। अन्ततः २००६/०७ मा बहुदलीय पक्षधरहरू र माओवादीबीच सहकार्य हुँदै राजसंस्थालाई पराजित गरियो र गणतन्त्र स्थापना भयो।
त्रिकोणीयता केवल राष्ट्रिय स्तरमै होइन; हरेक राजनीतिक दल वा समूहभित्र पनि नेतृत्व स्पष्ट रूपमा तीन धारमा विभाजित भएको देखिन्छ—दायाँ, बाँया र केन्द्र जस्तै, वा विगत, वर्तमान र भविष्यमुखी झुकाव जस्तै। के यो हिन्दू धर्ममा रहेको त्रिमूर्तिको अवधारणासँग जोडिएको हुन सक्छ—ब्रह्मा (सृष्टिकर्ता), विष्णु (पालनकर्ता) र महेश्वर (संहारकर्ता)? हाम्रो भूगोल पनि तीन भागमा बाँडिएको छ—हिमाल, पहाड, तराई; वा समुदायका हिसाबले ब्राह्मण–क्षेत्री, आदिवासी–जनजाति र तराई–मधेस समुदाय, जसको मताधार झन्डै एक–एक तिहाइ जस्तो देखिन्छ।
यदि “विदेशी हात” भन्ने षड्यन्त्र सिद्धान्तमा विश्वास गर्ने हो भने भारत, चीन र अमेरिकाको व्याख्या “थोरै नुनचुक” सहित आउँछ; कहिलेकाहीँ रूस, युरोपेली संघ र ब्रिटेनको प्रसंग पनि जोडिन्छ।
अघिल्ला समयमा जस्तै, अहिलेको राजनीतिक अन्योल पनि मूलतः तीन राजनीतिक दल—नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी—बीचको त्रिकोणीय संघर्षमै अडिएको छ। यहाँ ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरको भूमिका कसले खेलिरहेको छ भन्ने कुरा पाठकहरूकै विवेकमा छोड्दछु।
समझौतामूलक समाधानको खोज
मलाई लाग्छ, नेपाली राजनीतिमा समस्या त्रिकोणीय संघर्षभन्दा बढी ‘समझौतामूलक’ समाधान खोज्ने प्रवृत्तिमा छ, जसले बाहिरबाट ‘सबै जिते–जस्तो’ देखिने आभास दिन्छ। १९५० को दशकमा त्रिपक्षीय संघर्ष नयाँदिल्ली सम्झौतापछि टुंगियो, जहाँ दलहरूले राणाप्रधान प्रधानमन्त्रीअन्तर्गत काम गर्न सहमति जनाए। १९९० को दशकमा अन्तरिम सरकार नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा भए पनि कम्युनिष्टसँगै राजदरबारका नियुक्त व्यक्तिहरू पनि समावेश थिए। जनआन्दोलन दोस्रोपछिको राजनीतिमा माओवादीलाई पनि एमालेसरहको हैसियत दिइयो—यो वास्तवमा एमालेको प्रभाव न्यून गर्ने उद्देश्यले गिरिजाको डिजाइन थियो। निर्णायक समाधान खोज्नुको सट्टा हामी कम्तीमा पनि ‘समझौता’ र ‘मुख बचाउने’ समाधानहरू आविष्कार गर्न सिपालु छौँ, जसले ‘सबैका लागि जित–जस्तो’ झूटो आभास दिन्छ।
कहिलेको कुरा हो, मैले दिवंगत बी.पी. कोइरालाको एउटा अन्तर्वार्ता पढेको थिएँ, जुन उनले एक विदेशी पत्रकारलाई दिएका थिए। पत्रकारले कोइरालालाई ‘भाग्यमानी’ व्यक्ति भनेका थिए—“सात वर्ष जेल बसेपछि पनि जीवित मुक्त हुनुभयो, भाग्य मान्नुपर्छ। यदि यो हाम्रो (सायद अफ्रिकी) सन्दर्भ भएको भए तपाईं धेरैअघि नै समाप्त पारिनुहुन्थ्यो।” मलाई लाग्छ, त्यस पत्रकारले हाम्रो ‘समझौतामूलक’ र ‘मुख बचाउने’ समाधान बनाउने क्षमतालाई राम्ररी बुझेनन्। यो कुनै बौद्ध ‘बाँच र बाँच्न देऊ’ दर्शनबाट आएको होइन; यो हाम्रो भित्रैको भागबण्डा, आलो–पालो गरेर खाने स्वभावबाट आएको हो। एक वकिलले एकपटक संकेत गरेका थिए—“हामी हातले दालभात खान्छौँ, र एउटै हातका पाँचै औँला अलग–अलग भए पनि सँगै सहकार्य नगरी खानै सकिँदैन।”
म त एक दिन कमरेड प्रचण्ड र पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रबीच चिया गफ प्रत्यक्ष टेलिभिजनमा प्रसारण भएको हेर्ने प्रतीक्षामा छु। नेपालमा अचम्म मान्नुपर्ने कुरा छैन। जनयुद्धको उत्कर्षमा माओवादीले राजसंस्थासँग संवाद खोजेको कुरा पनि त सुनेकै हो। यदि हामीले समझौतामूलक समाधान आविष्कार गरेका नै नहुने हो भने, अन्तिम घडीमा ज्ञानेन्द्रले “राष्ट्रिय सहमतिसम्म निर्वाचन स्थगित” भन्न सक्ने आँटै गर्ने थिएनन्। यो लेखकको दृष्टिमा निर्वाचनहरू हाम्रो समस्याको समाधान बन्ने छैनन्, किनकि एउटै कुरा बारम्बार गरेर फरक परिणाम अपेक्षा गर्न सकिँदैन। अझ, गलत प्रक्रियाबाट सही परिणामको अपेक्षा गर्नु सरासर मूर्खता हो। सुशिला कार्कीको नेतृत्वमा रहेको अन्तरिम सरकार वैध निकाय होइन, जसले निर्वाचन गराउन सक्छ। बस।
हामी चढेको निर्वाचनको रेल अहिले पूर्ण गतिमा दौडिरहेको छ; त्यसलाई रोक्ने प्रयासले ठूलो, अकल्पनीय, अनिवार्य र घातक दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ—८–९ सेप्टेम्बरका घटनाभन्दा पनि खतरनाक। हामीलाई निर्वाचन चाहिन्छ, समस्याको समाधानका लागि होइन, तर आउँदै गरेका ‘राजनीतिक बिग्रेला’ (मुख्यतः विदेश पढेका, सहरिया, अभिजात, युवा) लाई एक–दुई पाठ सिकाउन, जो साँच्चै नै आफू टर्मिनेटर वा अवतार जस्ता एक्शन चलचित्रबाट निस्किएझैँ ठान्छन्। केही अर्थमा, आउँदो निर्वाचन धर्मनिरपेक्षतावादी बनाम हिन्दुत्व, गणतन्त्रवादी बनाम राजतन्त्रवादी, संघीयतावादी बनाम केन्द्रवादी, मुक्त बजार बनाम सामाजिक समतावादी, युवा बनाम वृद्ध, पुरानो बनाम नयाँ, शहरी बनाम ग्रामीण, आन्तरिक बनाम बाह्य प्राथमिकता—यी सबैका बीचको ‘प्रतिनिधि जनमतसंग्रह’ जस्तै बन्नेछ। मैले अनुमान गरेझैँ, निर्वाचन हिंसा र अवरोधले दाग लाग्ने सम्भावना छ। दलगत झडप, साम्प्रदायिक दंगा, लुटपाट र आगजनीको आवरणमा विकृत लक्षणहरू विभिन्न ठाउँमा पहिले नै टाउको उठाइरहेका छन्।
नारायण मानन्धर