काठमाडौँ — सोसल मिडिया स्क्रोल गर्दा आउने भिडियो होस् वा सडकका ठूला होर्डिङ बोर्ड, टिभीको स्क्रिन होस् या फेसबुकको वाल—आजभोलि जताततै एउटै ब्रान्ड प्रसस्तै देखिन्छ, 'xTreme' Energy Drink। नेपाल प्रिमियर लिग जस्ता ठूला खेलकुद प्रतियोगितादेखि युवाहरूका हरेक ट्रेन्डसम्म यो ड्रिंकको विज्ञापन यसरी 'स्पाइक' (Tension/Spike) गरिएको छ, जसरी यो ड्रिंक पिउँदा शरीरमा सुगर लेभल स्पाइक हुन्छ।

विज्ञापनहरू हेर्दा यस्तो भान हुन्छ, मानौँ नेपालीको मुख्य खाना 'दाल भात तरकारी' को सट्टा अब यही ड्रिंक खानु पर्ने हो! कहिलेकाहीँ चरम इमर्जेन्सी वा असाध्यै थकाइ लाग्दा मात्रै अपवादको रूपमा कडा सावधानीका साथ खान मिल्ने यो ड्रिंकको बजारीकरण चाहिनेभन्दा बढी नै गरिएको छ। यसले सर्वसाधारणमा यो ड्रिंक 'दैनिक स्वास्थ्यवर्द्धक पेय' हो कि भन्ने ठूलो भ्रम बढाएको छ।

तर, वास्तविकता र यसको न्यूट्रिसनल भ्यालु (Nutritional Value) भने विज्ञापनको चमकभन्दा बिलकुल फरक, भयावह र डरलाग्दो छ। हामी सोचिरहेका छौँ कि हामी केवल एउटा रिफ्रेसिङ ड्रिंक पिइरहेका छौँ, तर वास्तवमा हामी आफ्नै भान्सामा "स्लो पोइजन" भित्र्याइरहेका छौँ।

न्यूट्रिसनल भ्यालु: के छ त एक क्यान 'Xtreme' भित्र?

आउनुहोस्, यसको ३३० एमएल (ml) को एक क्यानमा उत्पादक कम्पनी स्वयंले उल्लेख गरेको पोषण तत्वलाई नापतौल गरी हेरौँ:

कुल परिमाण (Net Content): ३३० एमएल (ml) कुल ऊर्जा (Energy): १६५ किलोक्यालोरी (kcal) क्याफिनको मात्रा (Caffeine): ३० एमजी (mg) प्रति १०० एमएल। अर्थात्, एक क्यान (३३० ml) मा ९९ एमजी क्याफिन हुन्छ। चिनीको मात्रा (Sugar): कम्पनीले क्यानमा स्पष्ट ग्राम उल्लेख नगरे पनि १६५ क्यालोरीको मुख्य स्रोत यसमा प्रयोग गरिएको 'ग्लुकोज-फ्रुक्टोज सिरप', 'डेक्सट्रोज' र 'सुगर' नै हुन्। सामान्यतया यस्ता इनर्जी ड्रिंकको प्रति १०० एमएलमा ११ देखि १२ ग्राम चिनी हुन्छ। यस हिसाबले यो ३३० एमएलको क्यानमा लगभग ३६ देखि ४० ग्राम चिनी लुकेको हुन्छ।

बुझिने भाषामा तुलना: ग्राम र एमएलको खेल

यस ड्रिंकमा रहेको सुगर र क्याफिनको मात्रालाई हाम्रो दैनिक खानपानसँग तुलना गरेर हेरौँ:

१. चिनीको तुलना (साढे ८ चम्चा चिनी बराबर) एक क्यान Xtreme मा भएको लगभग ३८ ग्राम चिनी भनेको हामीले घरमा चिया खाँदा प्रयोग गर्ने ८.५ (साढे आठ) सानो चम्चा सेतो चिनी बराबर हो। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) का अनुसार एक स्वस्थ वयस्कले दिनभरिमा २५ ग्रामभन्दा बढी थपिएको चिनी (Added Sugar) खानु हुँदैन। अर्थात्, यो एकै क्यान ड्रिंकले तपाईंको दैनिक सुरक्षित सीमालाई डेढ गुणाले नाघ्छ।

२. क्याफिनको तुलना (१.५ सर्ट अमेरिकानो कफी बराबर) यसमा भएको ९९ एमजी क्याफिन भनेको कफी पसलमा पाइने कडा १.५ (डेढ) सर्ट अमेरिकानो (Americano) कफी पिए बराबर हो। कफी बिस्तारै तातो पिएर पचाइन्छ, तर यो ड्रिंक चिसो हुने भएकाले मानिसहरूले केही मिनेटमै ९९ एमजी क्याफिन र साढे ८ चम्चा चिनी एकैचोटि शरीरभित्र खन्याउँछन्, जसले स्वास्थ्यमा तत्कालै धक्का (Shock) दिन्छ।

रक्सी र सुर्तीजन्य पदार्थ भन्दा खतरनाक 'लत' (Addiction)

हामी रक्सी र चुरोटलाई समाजमा 'लागूऔषध' वा 'विषाक्त' मान्छौँ र आफ्ना बच्चाहरूलाई त्यसबाट टाढा राख्छौँ। तर 'Xtreme' जस्ता इनर्जी ड्रिंकले समाजमा "कानुनी र सामाजिक रूपमा स्वीकृत लागूऔषध" को रूपमा खुट्टा टेकिसकेको छ। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार यसको कुलत बस्ने प्रक्रिया चुरोट र रक्सीको भन्दा पनि तीव्र र आक्रामक हुन्छ:

मस्तिष्कमा डोपामिनको कब्जा (The Dopamine Trap): यस ड्रिंकमा भएको अत्यधिक चिनी र सिन्थेटिक क्याफिनको 'डेडली कम्बिनेसन'ले मस्तिष्कमा 'डोपामिन' (खुसी दिने हर्मोन) को बाढी ल्याउँछ। यो ठीक त्यसरी नै एक्टिभ हुन्छ जसरी कसैले चुरोट (निकोटिन) वा रक्सी (अल्कोहल) सेवन गर्दा हुन्छ।

चुरोट र रक्सीभन्दा घातक किन? रक्सी वा चुरोट खान मानिसलाई सुरुमा सामाजिक डर वा हिचकिचाहट हुन्छ, तर 'Xtreme' बच्चादेखि युवाले 'कुल' देखिनका लागि खुल्ला आम पिउँछन्। यसले गर्दा शरीर यसको 'क्याफिन डिपेन्डेन्सी' (Caffeine Dependency) मा यति छिटो फस्छ कि यो नपिउँदा मानिसलाई कडा विथड्रवल सिम्टम्स (Withdrawal Symptoms) जस्तै—असह्य टाउको दुख्ने, छटपटी हुने, हात काम्ने र गम्भीर डिप्रेसनको लक्षण देखिन थाल्छ।

भ्रमपूर्ण इनर्जी: रक्सीले मानिसलाई लठ्ठ्याउँछ, तर यसले मुटु र स्नायुलाई 'कृत्रिम' रूपमा ओभर-ड्राइभ गराउँछ। यो भनेको थाकेको घोडालाई आराम दिनुको सट्टा झन् कोर्रा हानेर दौडाउनु जस्तै हो। अन्ततः यसको लतले मानिसको प्राकृतिक रूपमा ऊर्जा उत्पादन गर्ने शारीरिक क्षमता नै सदाका लागि समाप्त पारिदिन्छ।

स्वास्थ्यमा गम्भीर असर र घातक रोगहरूको सूची

क्यानको पछाडि 'Experience the perfect balance of taste and health' (स्वाद र स्वास्थ्यको सही सन्तुलन) लेखिए पनि यो केवल व्यापारिक नारा मात्र हो। यो नियमित खान मिल्दै मिल्दैन। यसले मानव शरीरका अंगहरूलाई भित्रभित्रै सडाउँदै लैजान्छ र निम्न ज्यानमारा रोगहरू निम्त्याउँछ:

डाइबिटिज (मधुमेह): अत्यधिक सुगर लेभल स्पाइकका कारण 'इन्सुलिन रेसिस्टेन्स' भई टाइप-२ डाइबिटिजको मुख्य कारण बन्छ।

उच्च रक्तचाप (Blood Pressure): ९९ एमजी सिन्थेटिक क्याफिनले मुटुको धड्कन अचानक बढाउँछ र रक्तनलीहरू खुम्च्याएर प्रेसर बढाउँछ।

मुटुरोग (Cardiovascular Diseases): नियमित सेवनले मुटुको चाल अनियन्त्रित हुने (Arrhythmia) र अचानक मुटु बन्द हुने (Cardiac Arrest) वा हृदयाघात (Heart Attack) सम्मको जोखिम निम्त्याउँछ।

मोटोपना (Obesity): १६५ खाली क्यालोरी र कार्बोहाइड्रेटले कलेजोमा बोसो जम्मा गर्ने (Fatty Liver) र तौल अनियन्त्रित रूपमा बढाउँछ।

क्यान्सर (Cancer) को जोखिम: यसमा प्रयोग गरिएका कृत्रिम रङहरू (E150d र E104) र प्रिजर्भेटिभहरू (E211, E202) को लामो समयसम्मको सेवनले पाचन प्रक्रिया बिगार्ने र आन्द्रा, आमाशय तथा पेटको क्यान्सरको जोखिम बढाउन सक्ने विभिन्न अनुसन्धानले देखाएका छन्।

अनिन्द्रा र मानसिक समस्या (Insomnia & Anxiety): अत्यधिक क्याफिनले स्नायु प्रणालीलाई उत्तेजित पार्ने हुँदा डर लाग्ने, प्यानिक अट्याक (Panic Attack) हुने, एन्जाइटी हुने र रातमा निन्द्रा नपर्ने गम्भीर मानसिक समस्या हुन्छ।

किड्नी फेलियर र पत्थरी (Kidney Damage): यसमा भएको एसिड र सुगरले मिर्गौलालाई ओभरवर्क गराउँछ र जलवियोजन (Dehydration) गराई पत्थरी र कालान्तरमा किड्नी फेल गराउँछ।

दाँतको क्षयीकरण (Tooth Decay): अत्यधिक एसिड र चिनीको समीश्रणले दाँतको इनामेल नष्ट गर्छ।

बालबालिका र गर्भवतीलाई 'विष' सरह

क्यानको तल्लो भागमा सानो अक्षरमा चेतावनी लेखिएको छ, तर विज्ञापनमा यो कतै भनिँदैन। बालबालिका र गर्भवती तथा स्तनपान गराउने महिलाले त यो ड्रिंक थोरै पनि खान मिल्दैन, यो उनीहरूका लागि 'विष' सरह हो। बालबालिकाको कोमल मस्तिष्क र मुटु विकास भइरहेको अवस्थामा यति कडा सिन्थेटिक क्याफिनले उनीहरूको मानसिक सन्तुलन बिगार्छ र मुटुको धड्कन फेल गराउन सक्छ। त्यस्तै, गर्भवती महिलाले यो खाँदा यो रासायनिक तरल सिधै गर्भको बच्चाको रगतमा पुग्छ, जसले गर्दा गर्भपतन हुने (Miscarriage), बच्चाको पेटभित्रै मृत्यु हुने, तौल कम हुने वा अपाङ्ग बच्चा जन्मने जस्ता भयावह स्थिति आउन सक्छ।

सचेत बनौँ

Xtreme वा यस्तै अन्य इनर्जी ड्रिंक कुनै पोषिलो रस वा स्वास्थ्यवर्द्धक पेय पदार्थ होइनन्। यो केवल केमिकल, चिनी र क्याफिनको एउटा यस्तो घातक मिश्रण हो जसले तपाईंको शरीरलाई केही बेरका लागि 'कृत्रिम रूपमा' दौडाउँछ र भित्रभित्रै मृत्युको मुखतर्फ धकेल्छ। विज्ञापनको भ्रममा परेर चुरोट र रक्सीभन्दा पनि खतरनाक यो मीठो लतमा आफ्ना सन्तान र आफूलाई नफसाऔँ। दाल-भात, प्राकृतिक फलफूलको रस र पानी नै वास्तविक इनर्जीका स्रोत हुन्, रासायनिक ड्रिंक होइनन्।