भारतले पछिल्ला वर्षहरूमा रक्षा उत्पादन, क्षेप्यास्त्र प्रविधि तथा अन्तरिक्ष प्रविधिमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले देखाएका छन्। यसले भारतलाई केवल दक्षिण एशियामात्र नभई विश्वस्तरमै उदीयमान सामरिक तथा प्रविधि शक्तिका रूपमा स्थापित गरिरहेको विश्लेषण गरिएको छ।
भारतीय रक्षा अनुसन्धान संस्था DRDO ले १५०० किलोमिटरसम्म प्रहार गर्न सक्ने नयाँ मिसाइल प्रणाली विकास गरेको समाचार सार्वजनिक भएको छ। यसलाई भारतीय नौसैनिक क्षमतामा ठूलो उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।
त्यसैगरी, भारतको निजी अन्तरिक्ष कम्पनी “स्काइरुट” (Skyroot) देशकै पहिलो स्पेस–टेक यूनिकर्न बनेको छ। यसले भारतमा निजी क्षेत्रको अन्तरिक्ष उद्योग तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको संकेत दिएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार भारत अब सरकारी कार्यक्रमबाट निजी प्रविधि–आधारित अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रतर्फ तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ।
रक्षा निर्यातमा पनि भारतले उल्लेखनीय वृद्धि गरेको बताइएको छ। केही रिपोर्टहरूका अनुसार सन् २०१७ यता भारतको रक्षा निर्यात २५ गुणासम्म बढेको छ। यसले भारतलाई भविष्यमा विश्व रक्षा बजारको महत्वपूर्ण खेलाडी बनाउन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।
भारतले रूस, भियतनाम, यूएई लगायत मुलुकहरूसँग रणनीतिक तथा रक्षा सहकार्य विस्तार गरिरहेको पनि देखिएको छ। हिन्द–प्रशान्त क्षेत्र, समुद्री सुरक्षा तथा दुर्लभ खनिज (rare earth minerals) क्षेत्रमा भारतको सक्रियता बढ्दै गएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार भारतको बढ्दो रक्षा तथा प्रविधि क्षमता दक्षिण एशियाको शक्ति सन्तुलनमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ। विशेषगरी चीन–भारत प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै जाँदा नेपालजस्ता साना हिमाली राष्ट्रहरू थप रणनीतिक संवेदनशील अवस्थामा पुग्न सक्ने आकलन गरिएको छ।
नेपालका लागि भारतको प्रविधि र रक्षा प्रगति अवसर र चुनौती दुवैका रूपमा हेरिएको छ। एकातिर क्षेत्रीय पूर्वाधार, प्रविधि तथा अन्तरिक्ष सहकार्यका सम्भावना बढ्न सक्छन् भने अर्कोतर्फ दक्षिण एशियामा सैन्य प्रतिस्पर्धा तीव्र हुँदा कूटनीतिक सन्तुलन कायम राख्ने चुनौती पनि बढ्न सक्ने विशेषज्ञहरूको भनाइ छ।
