नेपालमा हिमताल विस्फोटनजन्य बाढी: संयन्त्र, जोखिम र न्यूनीकरण रणनीति

हिमताल विस्फोटनजन्य बाढी (GLOFs) उच्च पहाडी एसियामा जलवायु परिवर्तनका कारण तीव्र रूपमा बढेको एक अत्यन्त गम्भीर प्राकृतिक विपद् हो, जसले नेपालभरिका तल्लो तटीय क्षेत्रमा मानव सुरक्षा, आर्थिक पूर्वाधार र वातावरणीय स्थिरतामा गम्भीर खतरा निम्त्याएको छ। विश्वव्यापी वायुमण्डलीय तापक्रम वृद्धिसँगै हिमालयका हिमनदीहरू तीव्र रूपमा पग्लिने र तिनको आयतन घट्ने क्रम जारी छ। पग्लिएको पानी कमजोर र असंगठित मोरेन (हिमोढ) बाँधहरू पछाडि जम्मा भई उच्च उचाइका हिमतालहरू निर्माण हुन्छन्। जब यी बाँधहरू फुट्छन् वा पानी माथिबाट बग्छ, तिनले अत्यन्त तीव्र गतिको बलका साथ साँघुरो पहाडी उपत्यकाहरूमा पानी र लेदोको बिनाशकारी बाढी पठाउँछन्। नेपालको भू-जलवायुगत संवेदनशीलता र तल्लो तटीय पूर्वाधारको विस्तारले गर्दा देश आन्तरिक हिमताल विस्फोटन र चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रबाट उत्पन्न हुने सीमापार बाढी दुवैको उच्च जोखिममा छ।

क्रायोस्फियरिक तापक्रम वृद्धि र मोरेन बाँधको अस्थिरता

हिमालय क्षेत्रमा हिमनदी पग्लिने मुख्य कारण मानवसिर्जित जलवायु परिवर्तन हो, जसले हालैका दशकहरूमा वायुमण्डलीय तापक्रम वृद्धिको प्रवृत्तिलाई उल्लेख्य रूपमा बदलेको छ। सन् १९७७ देखि २०१० को अवधिमा नेपालले आफ्नो कुल हिमक्षेत्रको लगभग २४.० % सतह गुमाएको छ, जसले ठोस बरफलाई तरल पानीको रूपमा विस्तार भइरहेका जलाशयहरूमा परिणत गरेको छ। दुई डिग्री सेल्सियस तापक्रम वृद्धिले हिन्दू कुश हिमालय क्षेत्रको कुल बरफको आयतनको आधा भागसम्म पगाल्ने प्रक्षेपण गरिएको छ, जसले नयाँ हिमतालहरूको निर्माणलाई तीव्र पार्नेछ र भइरहेका जलमण्डलहरूलाई विस्तार गर्नेछ। नेपालमा ८.३ % हिमतालहरू समुद्र सतहबाट ४,००० मिटरभन्दा मुनि अवस्थित छन्, जबकि बहुसंख्यक हिमतालहरू पग्लिँदै गएका हिमनदीको छेउमै उच्च उचाइमा छन्।

प्रोग्लेसियल मोरेन-बाँधिएका हिमतालहरू यस क्षेत्रमा विनासकारी GLOF घटनाहरूको मुख्य स्रोत हुन्। हिमनदीहरू पछि हट्दै जाँदा तिनले आफ्नो अन्तिम किनारामा गिट्टी, बालुवा, माटो र विशाल ढुङ्गाहरू समावेश भएको खुकुलो अवशेष जम्मा गरेर यी बाँधहरू निर्माण गर्छन्। इन्जिनियरिङ गरिएका संरचनाहरू जस्तो नभई मोरेन संरचनामा बलियो पकड हुँदैन र प्रायः भित्र पुरिएका बरफका अवशेषहरू हुन्छन्। क्षेत्रीय तापक्रम वृद्धिले यी आन्तरिक बरफका टुक्राहरूलाई पगाल्छ, जसले बाँधभित्र सुरुङ, पानी बग्ने नाली र संरचनात्मक धसान पैदा गर्छ। यसका साथै, निरन्तर पग्लिएको पानीको आगमनले बाँधको भित्तामा जलस्थैतिक दबाव बढाउँछ र बाँध अति अस्थिर अवस्थामा नपुगेसम्म यसको सुरक्षात्मक क्षमतालाई निरन्तर कमजोर बनाउँछ।

विस्फोटका कारक संयन्त्र र तल्लो तटीय जल-लेदो गतिशीलता

दीर्घकालीन तापीय क्षयले समयक्रममा मोरेन संरचनाहरूलाई कमजोर बनाउँछ भने बाँधको विनासकारी असफलता भने मुख्यतया तीव्र र गतिशील बाह्य कारकहरूबाट सुरु हुन्छ। क्षेत्रीय विपद् सम्बन्धी अभिलेख अनुसार हिमतालमा खस्ने हिमपहिरो, चट्टान पहिरो र भिरालो जमिनको पहिरो जस्ता घटनाहरू ५४.० % दर्ता भएका GLOF घटनाका लागि जिम्मेवार छन्। जब बरफ वा चट्टानको ठूलो पहिरो हिमतालमा खस्छ, यसले उच्च गतिको विस्थापन तरंगहरू सिर्जना गर्छ जसले मोरेनको माथिल्लो भागलाई नाघ्छ। माथिबाट बगेको सुरुवाती पानीले खुकुलो मोरेन सामग्रीलाई तीव्र रूपमा बगाउँछ र गहिरो ढोका बनाएर जम्मा भएको पानीलाई द्रुत गतिमा छाड्छ।

अत्यधिक वर्षाका घटनाहरू दोस्रो प्रमुख कारक हुन्, जसले ऐतिहासिक विस्फोटन बाढीको १८.० % हिस्सा ओगट्छन्। तीव्र वर्षाले सतहको बहावलाई तीव्र बनाउँछ, हिमतालभित्र पानीको सतह बढाउँछ र नजिकैका उपत्यकाका भीरहरूलाई अस्थिर बनाई एकैसाथ पहिरो निम्त्याउँछ। जमिनमुनिको पाइपिङ (जहाँ पानीले खुकुलो लेदो वा पग्लिएको बरफको बाटोबाट दबाब दिन्छ) ले पनि माथिबाट पानी नबगीकनै आन्तरिक संरचनात्मक पतन गराउँछ। साथै, भूकम्पीय कम्पनले कमजोर मोरेनहरूलाई फुटाउन वा माथिल्लो जलाशयहरूमा पहिरो खसाल्न सक्छ।

एक पटक बाँध फुटेपछि, उत्पन्न बाढीको तरंग तल्लो तटीय पहाडी खोँचहरूमा झर्दा जटिल हाइड्रोडायनामिक परिवर्तनहरूबाट गुजरन्छ। बाढीको बहाव खुकुलो बगरको सामग्री, लेदो र ढुङ्गाहरू सोहोर्दै सफा पानीको बाढीबाट तीव्र रूपमा लेदोसहितको घना बहावमा परिणत हुन्छ। ऐतिहासिक घटनाहरूको वैज्ञानिक अनुगमनले दुई-चरणको तरंग प्रवाह देखाउँछ: सुरुमा उच्च गतिको पानीको बाढी, र त्यसको एक घण्टाभित्रै छ मिटरसम्म फराकिलो ढुङ्गाहरू बोकेको घना र बाक्लो लेदोको दोस्रो बाढी। यस जल-लेदो मिश्रणको अत्यधिक घनत्व र गतिले GLOF लाई तीव्र कटान क्षमता प्रदान गर्छ, जसले गर्दा नदीका किनारहरू भत्काउन, उपत्यकाका वनस्पति सोहोर्न र दशकौं किलोमिटर तल्लो तटीय क्षेत्रका पूर्वाधारका जगहरू उखेल्न सक्छ।

बेसिन-स्तरको सूची र जोखिम प्राथमिकीकरण

इन्टरनेसनल सेन्टर फर इन्टीग्रेटेड माउन्टेन डेभलपमेन्ट (ICIMOD) र संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (UNDP) द्वारा तयार पारिएको विस्तृत हिमताल सूचीले कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी बेसिनहरूमा ०.००३ वर्ग किलोमिटर वा सोभन्दा बढी क्षेत्रफल भएका ३,६२४ वटा हिमतालहरूको नक्सांकन गरेको छ। यी तीन प्रमुख बेसिनहरू नेपाल, चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र (TAR) र भारतसम्म फैलिएका छन्। नेपालको राष्ट्रिय सीमाभित्र २,०७० वटा हिमतालहरू नक्सांकन गरिएका छन् भने चीनको तिब्बतमा १,५०९ वटा र भारतमा ४५ वटा हिमतालहरू छन् जुन प्रत्यक्ष रूपमा नेपाली नदी प्रणालीमा बग्छन्।

यस विस्तृत सूचीबाट, तिनको संरचनात्मक अस्थिरता, विस्तार दर र तल्लो तटीय समुदायहरूसँगको समीपताका आधारमा ४७ वटा हिमतालहरूलाई सम्भावित खतरनाक हिमताल (PDGLs) को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। भौगोलिक रूपमा, यी खतरनाक तालहरूमध्ये २१ वटा नेपालभित्र, २५ वटा चीनको तिब्बतमा र १ वटा भारतमा पर्छन्। कोशी नदी बेसिनमा उच्च जोखिमयुक्त तालहरूको घनत्व सबैभन्दा बढी छ, जसले गर्दा पूर्वी नेपाल देशकै सबैभन्दा संवेदनशील जलवैज्ञानिक क्षेत्र बनेको छ।

विपद् व्यवस्थापन र स्रोत साधनको बाँडफाँडलाई मार्गदर्शन गर्न भौतिक बाँधका विशेषता, विस्तारको दिशा र तल्लो तटीय जोखिमका आधारमा PDGLs लाई तीन सञ्चालन जोखिम श्रेणीमा विभाजन गरिएको छ।

प्रमुख GLOF घटनाहरूको ऐतिहासिक घटनाक्रम

नेपालमा विनासकारी GLOF घटनाहरूको लामो इतिहास छ। राष्ट्रिय अभिलेख अनुसार सन् १९७७ देखि नेपालमा कम्तीमा २६ देखि २७ वटा ठूला GLOF हरूले प्रभाव पारेका छन् भने फराकिलो क्षेत्रीय ढाँचामा नेपालको जलवैज्ञानिक प्रभाव क्षेत्रभित्र ५४ वटा ऐतिहासिक घटनाहरू सूचीबद्ध छन्। नेपालमा GLOF जोखिम गतिशीलताको एक प्रमुख विशेषता यसको सीमापार प्रकृति हो: दर्ता भएका ११ देखि १४ वटा सबैभन्दा विनासकारी घटनाहरू उत्तरी सीमापार चीनको तिब्बतबाट सुरु भएका थिए, तर तिनले नेपालभित्र तल्लो तटीय क्षेत्रमा आफ्नो अधिकतम विनासकारी शक्ति प्रदर्शन गरे।

ऐतिहासिक घटनाहरूको विस्तृत व्यावहारिक विश्लेषणले बाँध भत्किने गतिशीलताबारे महत्त्वपूर्ण जानकारी प्रदान गर्छ। अगस्ट १९८५ को दिग् त्छो GLOF अनुमानित १,००,००० घनमिटर बरफ मोरेन-बाँधिएको तालमा खस्दा घटेको थियो, जसले ६० देखि १ करोड घनमिटर पानी छाड्ने विस्थापन तरंग सिर्जना गर्यो। यस बाढीले भर्खरै सम्पन्न नाम्चे साना जलविद्युत् आयोजना, १४ वटा पुल र व्यापक बाटो सञ्जाल ध्वस्त पार्यो, जसले नेपालमा औपचारिक क्रायोस्फियरिक जोखिम अनुसन्धानका लागि प्राथमिक उत्प्रेरकको काम गर्यो।

जुलाई २०१६ मा, चीनको तिब्बतस्थित गोङबातोङसाछो ताल फुट्दा सीमापार भोटेकोशी नदीमा १,००,००० घनमिटरभन्दा बढी पानी बग्यो। यस बाढीले २० वटा पक्की घर, एउटा आवासीय विद्यालय, भन्सार संरचना र प्रमुख राजमार्गका पुलहरू बगायो, जसबाट लगभग ७ करोड अमेरिकी डलरको आर्थिक क्षति भयो। नदीको बगरमा गरिएको भूकम्पीय अनुगमनले प्रवाहका दुई स्पष्ट चरणहरू कैद गर्यो: सुरुमा सफा पानीको बाढी, र त्यसको एक घण्टाभन्दा कम समयमै छ मिटरसम्म व्यास भएका ढुङ्गाहरू बोकेको उच्च घनत्वको लेदो बाढी।

अगस्ट १६, २०२४ मा थ्यानबो हिमताल विस्फोट हुँदा सोलुखुम्बु जिल्लाको थामे गाउँ ध्वस्त भयो। घटनाअघिको भूउपग्रह चित्रले बिहान १०:४६ बजे तालको सतही क्षेत्रफल ०.०५ वर्ग किलोमिटर मापेको थियो, जसको केही बेरमै दिउँसो १:२५ बजे पूर्ण संरचनात्मक पतन भयो। तापीय क्षय र पग्लिने विस्तारका कारण उत्पन्न बाढीले १४ वटा संरचनाहरू (पाँच होटल, सात घर, एक विद्यालय र एक स्वास्थ्य चौकी) पूर्ण रूपमा नष्ट गर्यो, १३५ जना स्थानीयलाई विस्थापित गर्यो र ऐतिहासिक शेर्पा बस्तीलाई बालुवा-लेदोले पुरिदियो।

सन् २०२५ मा, रसुवा जिल्लाको ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो भागमा हिम-चट्टान पहिरो खसेर सुप्राग्लेसियल ताल फुट्दा तल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो विनास भयो। बाढीको लेदोले नुवाकोट जिल्लामा बहुतले भवनहरू डुबायो, सडक सञ्जालमा क्षति पुर्यायो र भारतीय सीमा नजिकैको गण्डक ब्यारेजमा आपत्कालीन पानी निकासी व्यवस्थापन गर्न बाध्य पार्यो।

सामाजिक-आर्थिक र सीमापार क्षेत्रहरूमा संवेदनशीलता

GLOF घटनाहरूले नेपालभर गम्भीर खतरालाई गुणात्मक रूपमा बढाउँछन्, जसले मानव सुरक्षा, पूर्वाधारको सबलता र भू-राजनीतिक स्थिरतालाई असर गर्ने अन्तरसम्बन्धित प्रभावहरू सिर्जना गर्छन्। नेपालले जलजन्य विपद्का कारण वार्षिक औसत ३३३ जनाको ज्यान गुमाउँछ र १७.२४ मिलियन अमेरिकी डलर (रू २,०९९ मिलियन) भन्दा बढीको आर्थिक क्षति व्यहोर्छ, जहाँ ठूला GLOF घटनाहरूले स्थानीय मृत्युदर, आर्थिक क्षति र दीर्घकालीन जनसंख्या विस्थापनमा तीव्र वृद्धि गराउँछन्। दुर्गम पहाडी समुदायहरूले मिनेटभरमै आफ्ना महत्त्वपूर्ण आवास, स्वास्थ्य पूर्वाधार र शैक्षिक संस्थाहरू गुमाउँछन्, जसले उच्च पहाडी कृषि र ट्रेकिङ पर्यटनमा आधारित जीविकोपार्जनलाई अस्तव्यस्त बनाउँछ।

नेपालको दीर्घकालीन आर्थिक रणनीति मुख्यतया नदीको बहावमा आधारित जलविद्युत् ऊर्जामा निर्भर छ, जसका आयोजनाहरू PDGLs को प्रत्यक्ष तल्लो तटीय क्षेत्रका साँघुरा पहाडी उपत्यकाहरूमा अवस्थित छन्। GLOF ले यी संरचनाहरूमा प्रत्यक्ष खतरा निम्त्याउँछ: बाढीको बहावले इन्टेक संरचनाहरू नष्ट गर्छ, लेदो प्रवाहका माध्यमबाट टर्बाइन मेसिनरी कटान गर्छ र जलाशयहरूलाई बगरको लेदोले भर्छ। नेपाल र चीन जोड्ने अरनिको राजमार्ग जस्ता महत्त्वपूर्ण यातायात मार्गहरूको बारम्बारको विनासले द्विपक्षीय व्यापारलाई प्रभावित पार्छ, आपूर्ति शृङ्खला तोड्छ र राष्ट्रिय बजेटमा विपद् पछिको पुनर्निर्माणको ठूलो भार थप्छ।

सीमापार जोखिम गतिशीलताले राष्ट्रिय सुरक्षा योजनालाई अझ जटिल बनाउँछ। ८५.० % भन्दा बढी उच्च जोखिमयुक्त हिमाली सीमापार नदी बेसिनहरू नेपाल-चीन सीमा नजिकै अवस्थित छन्, जहाँ नक्सांकन गरिएका ३,६०० हिमतालहरूमध्ये १,५०० भन्दा बढी चीनको तिब्बतमा पर्छन्। तिब्बती जलाधारबाट सुरु हुने विस्फोटनका घटनाहरू नियमित रूपमा नेपाली भूभागमा फैलिन्छन् र व्यापक क्षति पुर्याउँछन्। यो भौतिक यथार्थले पुष्टि गर्छ कि नेपालको आन्तरिक विपद् जोखिम व्यवस्थापनलाई अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक सहकार्य, संयुक्त जल-मौसमवैज्ञानिक अनुगमन र औपचारिक सीमापार पूर्वसूचना प्रणालीबाट अलग राख्न सकिँदैन।

इन्जिनियरिङ न्यूनीकरण, अनुगमन र विपद् सुशासन

GLOF जोखिम न्यूनीकरण गर्न नेपालले कमजोर मोरेन बाँधहरूमा जलस्थैतिक दबाव घटाउने उद्देश्यले उच्च-उचाइका लक्षित इन्जिनियरिङ हस्तक्षेपहरूको सुरुवात गरेको छ। रोलवालिङ उपत्यकामा समुद्र सतहबाट ४,५८० मिटरको उचाइमा रहेको छो रोल्पामा पानीको सतह घटाउन अन्तिम मोरेन भएर एउटा ढोका (खुल्ला नाली) खनिएको थियो, जसले १० करोड घनमिटरको जलाशय फुट्ने जोखिमलाई सफलतापूर्वक घटायो। त्यसै गरी, सन् २०१६ मा नेपाल सरकारले UNDP र विश्व वातावरण सुविधा (GEF) को साझेदारीमा खुल्ला निकासी नाली निर्माण गरी र समुदाय-स्तरको पूर्वसूचना पूर्वाधार जडान गरी इम्जा त्छोको पानीको सतह सफलतापूर्वक घटाएको थियो।

संरचनात्मक न्यूनीकरणलाई पूरक बनाउँदै गैर-संरचनात्मक अनुकूलन उपायहरू उच्च जोखिमयुक्त नदी बेसिनहरूमा विस्तार गरिएका छन्। समुदायमा आधारित बाढी पूर्वसूचना प्रणाली (CBFEWS) ले तल्लो तटीय बासिन्दाहरूलाई सुरक्षित स्थानमा जान पर्याप्त समय प्रदान गर्न स्वचालित जल-सतह सेन्सर, साइरन र स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समितिहरूलाई एकीकृत गर्दछ। भूउपग्रह रिमोट सेन्सिङ, स्वचालित मौसम स्टेशन र डिजिटल एलिभेसन मोडल (DEM) हाइड्रोडायनामिक मोडेलिङले हिमतालको वृद्धि, भीरको चाल र सम्भावित बाढीको बाटोको निरन्तर अनुगमन गर्न सक्षम बनाएका छन्।

सुशासनको दृष्टिकोणबाट, GLOF जोखिमहरूलाई राष्ट्रिय सुरक्षा ढाँचा, नदी बेसिन योजना र पूर्वाधार डिजाइन मापदण्डहरूमा समावेश गर्नु आवश्यक छ। ICIMOD जस्ता क्षेत्रीय संस्थाहरूले उच्च पहाडी एसियाभरि मानकीकृत GLOF जोखिम मूल्यांकन विधिहरू सुगम बनाउँछन्, जसले जोखिम प्राथमिकीकरणका लागि प्राविधिक ढाँचाहरू स्थापना गर्दछ। वास्तविक समयको भूउपग्रह तथ्याङ्क आदानप्रदान, सीमावर्ती तालहरूको संयुक्त अनुगमन र समन्वयित जल-मौसम पूर्वानुमानका लागि नेपाल र चीनबीचको द्विपक्षीय संयन्त्रलाई सुदृढ बनाउनु दीर्घकालीन जलवायु अनुकूलन र विपद् सबलताका लागि महत्त्वपूर्ण प्राथमिकता हो।

रणनीतिक निष्कर्ष

हिमताल विस्फोटनजन्य बाढी नेपालको दिगो विकास, राष्ट्रिय सुरक्षा र पहाडी समुदायका लागि बढ्दो खतरा हो। जलवायु तापक्रम वृद्धिका कारण तीव्र रूपमा पग्लिँदै गएका हिमनदीहरूले अस्थिर मोरेनद्वारा घेरिएका उच्च उचाइका तालहरूलाई भर्ने क्रम जारी राखेका छन्। ऐतिहासिक घटनाहरू—जसमा दिग् त्छो, गोङबातोङसाछो, थामे र रसुवाका बाढीहरू समावेश छन्—ले GLOF ले तल्लो तटीय क्षेत्रमा गम्भीर प्रभाव पार्ने, महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार नष्ट गर्ने, पहाडी बस्तीहरू सखाप पार्ने र ठूलो आर्थिक क्षति पुर्याउने कुरा प्रमाणित गर्छन्।

GLOF जोखिमहरूको प्रभावकारी व्यवस्थापनका लागि बहुआयामिक कार्यनीतिक रणनीति आवश्यक छ। नियन्त्रित रूपमा तालको पानी घटाउने जस्ता संरचनात्मक इन्जिनियरिङ समाधानहरूलाई श्रेणी I का अन्य सम्भावित खतरनाक हिमतालहरूमा विस्तार गरिनुपर्छ। स्वचालित पूर्वसूचना सञ्जाल, रिमोट-सेन्सिङ अनुगमन र सामुदायिक पूर्वतयारी कार्यक्रमहरू जस्ता गैर-संरचनात्मक हस्तक्षेपहरूलाई सबै उच्च जोखिमयुक्त नदी बेसिनहरूमा प्रणालीगत रूपमा एकीकृत गरिनुपर्छ। अन्ततः, तल्लो तटीय जीवनको रक्षा गर्न, महत्त्वपूर्ण ऊर्जा सम्पत्तिको सुरक्षा गर्न र हिमालयभरि सबल पूर्वाधार सुनिश्चित गर्न नेपाल र चीनबीच वास्तविक समयको जलवैज्ञानिक तथ्याङ्क आदानप्रदानका लागि बलियो र बाध्यकारी सीमापार सम्झौताहरू स्थापना गर्नु अत्यावश्यक छ।