एसबी शाह - आज भदौ २३ गते, 'जेन-जी आन्दोलन' भएको एक वर्ष पूरा भएको अवसरमा राज्यले सार्वजनिक बिदा दिएको छ। देशमा विद्यमान बेथिति, भ्रष्टाचार र राजनीतिक सिन्डिकेटविरुद्ध युवा पुस्ताले उठाएको यो विद्रोहले नेपाली राजनीतिमा युगान्तकारी परिवर्तन त ल्यायो, तर यसले छाडेर गएका केही गम्भीर घाउ र नकारात्मक सन्देशहरू पनि उत्तिकै चिन्ताजनक छन्।

आन्दोलनका सकारात्मक उपलब्धिहरू

  • नागरिक सर्वोच्चताको स्थापना: भौतिक सम्पत्तिमा जतिसुकै क्षति भए पनि सेनाले आफ्नै नागरिकमाथि गोली चलाउनु हुँदैन र नागरिकको सुरक्षा नै पहिलो कर्तव्य हो भन्ने अभूतपूर्व नजिर यस आन्दोलनले स्थापित गर्यो।

  • नयाँ नेतृत्व र तीव्र विकास: आन्दोलनपछि पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा चुनावी सरकार गठन भयो। सोही सरकारले गराएको निर्वाचनमार्फत बालेन्द्र साहको नेतृत्वमा नयाँ जननिर्वाचित सरकार बन्यो, जसले अहिले देशलाई तीव्र विकास र प्रशासनिक सुधारको नयाँ दिशातिर अघि बढाइरहेको छ।

आन्दोलनका नकारात्मक छाया र गम्भीर प्रश्नहरू

  • सुरक्षा निकायको मनोबल र संवैधानिक दायित्व: संसद् भवन जस्तो राज्यको धरोहर बचाउने क्रममा प्रहरीले गोली चलाउनुपर्ने परिस्थिति बन्यो, जसले गर्दा प्रहरीमाथि हत्याको आरोप लाग्यो। यसले भविष्यमा हुने आन्दोलनहरूमा सुरक्षाकर्मीले राज्यको सम्पत्ति जोगाउने कि सिंहदरबारको ढोका खोलिदिने भन्ने गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

  • भीडतन्त्र र हिंसात्मक गतिविधि: उत्तेजित भीडद्वारा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र परराष्ट्रमन्त्री आरजु देउवामाथि भएको निर्मम कुटपिट तथा नेताहरूका घरमा भएको लुटपाट र आगजनीले कानुन हातमा लिने अराजक प्रवृत्तिलाई प्रोत्साहन दियो। यद्यपि, गगन थापाको घरबाट लुटिएका अधिकांश सामानहरू भने केही दिनपछि प्रहरीले बरामद गरी फिर्ता ल्याउन सफल भएको थियो।

  • ऐतिहासिक धरोहर र राष्ट्रिय सम्पत्तिको विनाश: सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत र संसद् भवन जलाइयो भने सुगौली सन्धिसँग जोडिएका ऐतिहासिक दस्तावेजहरूसमेत आगोमा खरानी भए। जेल ब्रेक गराएर कैदीहरू भाग्नु र आन्दोलनको क्रममा सयौँ निर्दोष बालबालिकाले ज्यान गुमाउनु यो विद्रोहको सबैभन्दा कालो र पीडादायी पक्ष बन्यो।

  • सत्ता परिवर्तनमा गैर-राजनीतिक प्रभाव: तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई राजीनामा दिन बाध्य पार्न सेनाको भूमिका रहेको आरोप लाग्यो, जसले लोकतान्त्रिक परिपाटीमा नराम्रो नजिर बसाएको छ।

कवितामा आन्दोलनको प्रतिबिम्ब

यस आन्दोलनले ल्याएको हुरी, यसका उपलब्धि र यसले छाडेका घाउहरूलाई यो कविताले स्पष्ट रूपमा उजागर गर्दछ:

आज त्यही दिन हो—

संसद् भवन ध्वस्त भएको दिन,

सिंहदरबार आगोको लप्कामा परेको दिन,

सर्वोच्च अदालतसमेत सुरक्षित नरहेको दिन।

हत्याका आरोपीहरू उम्किएको दिन,

शीतल निवास जलाइएको दिन,

नेताका घर–आँगनमा आगो पुगेको दिन,

वर्षौँको कमाइ क्षणभरमै आगोमा खरानी भएको दिन।

सेनाको घेराभित्र हत्यारा र भ्रष्टाचारी जोगिएको दिन,

बहादुर दाइले सडकमा कुटाइ खानुपरेको दिन,

भाउजूले समेत हिंसा सहनुपरेको दिन,

गगनको घर केही दिनका लागि लुटपाटको निशानामा परेको दिन।

सिंहदरबारभित्रका इतिहासका पाना र

सुगौली सन्धिसँग जोडिएका दस्तावेजसमेत आगोमा परेका दिन,

तीस वर्षपछि देश फेरि नयाँ बाटोमा हिँड्न थालेको दाबी गरिएको दिन,

कालो चस्मा, फेसबुक स्ट्याटस र सामाजिक सञ्जालका नाराले देश चलाउने युग सुरु भएको दिन।

तर यही दिन सयौँ बालबालिकाले ज्यान गुमाएको पीडादायी दिन पनि हो।

कसैका लागि सेनाको शान बढेको दिन,

कसैका लागि राष्ट्रको मान उठेको दिन,

कसैका लागि जेलको ढोका फुटेको दिन,

र कसैका लागि सनरुफ गाडीमा नयाँ यात्रा सुरु भएको दिन।

इतिहासले यो दिनलाई कसरी सम्झिनेछ—

निर्णय आज होइन, समयले गर्नेछ।

निसन्देह, जेन-जी आन्दोलनले दशकौँदेखिको राजनीतिक बेथितिमाथि ठूलो प्रहार गर्दै देशलाई नयाँ नेतृत्व त दियो, तर यस क्रममा भएको अराजकता र मानवीय क्षतिले ठूलो मूल्य मागेको छ। सामाजिक सञ्जालका नारा र स्ट्याटसको भरमा देश हाँक्ने परिपाटीभन्दा माथि उठेर विधि, कानुन र सुशासनको जगमा देश निर्माण गर्नु नै अबको वास्तविक चुनौती हो।