लेखक - ज्ञानमित्र

११ कात्तिक २०८३, बुधबार, शिलापत्रमा केशव दाहालज्यूको लेख पढेपछि केही लेख्न मन लाग्यो।

१. यो लेख साहित्य हो कि आँसुको इन्स्टाग्राम रिल?

केशव दाहालको लेख पढेपछि पहिलो प्रश्न — यो रिपोर्टिङ हो कि रेडियो नाटक?

क) शंकर मोची बिम्ब हो कि मान्छे हो?

सुरुमै लेखक भन्छन्, "यहाँ शंकर मोची एउटा बिम्ब हो।" अनि त्यसपछि १७ वर्षको हिसाब, तीन हजारको बिल, चाइना मार्केटको समोसा, छोराको रातो सर्ट, बुढीको १५० को चुरा — यति डिटेल बिम्बको हुन्छ कि मान्छेको? बिम्ब बनाउने भए बिम्बै बनाउनुस्, मान्छे बनाउने भए मान्छे। यो सुविधावादी द्वैध चरित्र हो — आलोचना आयो भने "बिम्ब हो", ताली आयो भने "यथार्थ हो"।

ख) दसैं कस्तो भयो भन्ने प्रस्तावना नै ढोंग

"तपाईंको दसैं कस्तो भयो? मेरो ठीकठाक भयो। महँगीले हान्यो, रहरले मार्यो।"

यो के हो? ब्लग हो कि फेसबुक स्टाटस? लेखकलाई सरकारसँग गुनासो गर्न मन छैन रे किनभने सरकार "देश बनाउन व्यस्त छ"। यो व्यंग्य होइन, आत्मसमर्पणको सस्तो कुतर्क हो। आफैं गुनासो नगर्ने निर्णय गरेर शंकरको मुखबाट सरकारलाई गाली गराउनु — यो सबैभन्दा सस्तो प्रविधि हो। आफू जोगिने, शंकरलाई अगाडि सार्ने। प्रगतिशील लेखकको पारा यस्तै हुन्छ।

ग) भाषा — गरिबीको सौन्दर्यीकरण

"थोत्रा जुत्ता, सियो, धागो, हतौडा र पालिस" — यो वाक्य लेखमा ४ पटक दोहोरिन्छ। किन? किनभने लेखकलाई लाग्छ गरिबी देखाउन यी ५ शब्द जपे पुग्छ।

"अरुका जुत्ता जोड्दाजोड्दै मेरो आफ्नै जिन्दगी उक्किएको छ" — यस्तो डायलग सडक छेउको अशिक्षित शंकर मोचीले बोल्छ? सडकमा दिनको ५०० कमाएर ५ जनाको परिवार पाल्ने मान्छेले "मेरो स्वाभिमान नखोसोस्" भनेर भाषण गर्छ? यो शंकरको भाषा होइन, यो बानेश्वरको चिया पसलमा बसेर गरिबीको कविता लेख्ने मध्यमवर्गीय लेखकको भाषा हो।

गरिब मान्छे यति साहित्यिक हुँदैन। ऊ थाकेको हुन्छ, ऊ हिसाब गर्छ, ऊ गाली गर्छ। ऊ "त्यो सियो कहाँ पाइन्छ जसले मान्छेको च्यातिएको भविष्यलाई टालोस्?" भन्ने मेटाफर हान्दैन। यो तपाईंले उसको मुखमा राखिदिएको संवाद हो।

घ) ३००० को हिसाब र इमोसनल ब्ल्याकमेल

१४५० लुगा + १५० चुरा + ३०० समोसा + ६०० मसला तेल नुन = २५००। अनि १ किलो ब्रोइलर। हिसाब मिल्यो। तर लेखकलाई हिसाबले मात्रै पुग्दैन, उनलाई आँसु चाहिन्छ। त्यसैले हरेक अनुच्छेदपछि — "ऊ भावुक सुनियो", "ऊ मख्ख थियो", "उसको अनुहारमा तीव्र निराशा"। पाठकलाई आफैं महसुस गर्न दिनुस्, तपाईं किन निर्देशन दिइरहनुहुन्छ — अब यहाँ भावुक हुनुस्, अब यहाँ रुनुस् भनेर? मानिसको गरिबी र मानवीय संवेदनामाथि ठाडै बलात्कार गरेर त्यसको पोर्न क्लिप बनाएर व्यापार गर्न खप्पीस मास्टरमाइन्ड हुनुहुँदो रहेछ लेखक महोदय।

र अन्तिम ब्रह्मास्त्र — "म भिखारी होइन, श्रमिक हुँ"। यो वाक्यले गर्दा मध्यमवर्गीय पाठकले सेयर गर्छ — "हेर कति स्वाभिमानी गरिब!" लेखकलाई थाहा छ, नेपालमा गरिबीलाई सम्मान गरे जस्तो गरेर देखाउनु नै सबैभन्दा ठूलो लाइकको खेती हो।

यस्ता लेखले मानवीय संवेदनालाई उचाल्छ कि जित्छ भन्ने भ्रम हुन्छ। वास्तवमा यसले संवेदनाको व्यापार गर्छ। पढ्नेले २ मिनेट दुःखी हुन्छ, लेखकले "संवेदनशील लेखक" को ट्याग पाउँछ, तर देशका शंकर मोची भने भोलि पनि त्यही सडकमा हुन्छन्। कुनै अर्को केशव दाहाललाई पनि त लेखका लागि 'र म्याटेरियल' चाहिन्छ नि!

यस्तो लेख्ने केशव दाहाल एक्लै हुनुहुन्न। उहाँ एउटा ठूलो, पुरानो र धेरै सफल परम्पराको पछिल्लो पुस्ता हुनुहुन्छ — गरिबलाई नायक होइन, प्रप्स बनाउने परम्परा।

यस परम्परालाई अंग्रेजीमा पावर्टी पोर्न भनिन्छ। गरिबी देखाएर आफ्नो संवेदनशीलता चम्काउने।

१. विश्व प्रसिद्ध "शंकर मोची" हरू

क) चार्ल्स डिकेन्स — सबका हजुरबा

डिकेन्सले १८३८ मा 'Oliver Twist' लेखे। अनाथ बालक, भोको पेट, साहुको अत्याचार। सारा लन्डन रोयो। डिकेन्स महान लेखक बने। तर लन्डनको गरिबी डिकेन्सले हटाएनन्, संसदले कानुन बनाएर हटायो। डिकेन्सले के गरे? उनले गरिबलाई बोल्न दिएनन्, आफू बोले। शंकर मोचीको मुखमा "त्यो सियो कहाँ पाइन्छ जसले च्यातिएको भविष्य टालोस्?" हाल्नु डिकेन्सकै शैली हो।

ख) ह्यारियट बिचर स्टो — Uncle Tom's Cabin (१८५२)

अंकल टमलाई यति असल र दुखी बनाए कि सेता मालिक्नीहरू रोए। किताब करोडौं बिक्यो, लेखक धनी बनिन्।

ग) मुल्कराज आनन्द र प्रेमचन्द — हाम्रै छिमेकका गुरु

भारतमा मुल्कराज आनन्दले 'Untouchable' मा बाखा (शौचालय) सफा गर्ने बक्खालाई एक दिनको महाकाव्य बनाए। प्रेमचन्दले 'कफन' मा घिसु-माधवलाई यति घृणित बनाए कि पाठकले गरिबलाई घृणा गर्न थाल्यो, माया होइन। यी लेखक महान छन्, तर यिनको सीमाले हामीलाई सिकाउँछ — जब लेखक गरिबभन्दा माथि उभिएर "हेर, ऊ कति दुखी छ" भनेर देखाउँछ, तब पाठकले गरिबलाई होइन, लेखकको कलमलाई ताली बजाउँछ। केशवज्यूको लेखमा पनि ताली शंकरलाई होइन, उनलाई आउँछ।

घ) क्याथरिन बू — Behind the Beautiful Forevers (२०१२)

मुम्बईको धारावीमा ३ वर्ष बसेर पुलित्जर जितिन्। किताब बेस्टसेलर भयो। धारावी आज पनि त्यस्तै छ। नियम एउटै छ — लेखकको गरिबी हट्छ, पात्रको हट्दैन।

विदेशीले कम्तिमा ३ वर्ष अनुसन्धान गर्थे। हामीकहाँ फर्मुला छ — दसैंको मौका, एउटा मोची, ३००० को हिसाब, अनि सरकारलाई हवाई प्रश्न। न मोचीलाई नगरपालिकासँग भिडेर ठाउँ-अधिकार उपलब्ध गराइने कुनै प्रयास गरिन्छ, न छोरा-छोरीको स्कुल फी व्यवस्थापन गरिन्छ। दिने भनेको एउटा लेख हो, जसले लेखकलाई संवेदनशील देखाउँछ।

ङ) आजका इन्स्टाग्रामका शंकर मोचीहरू

अमेरिकामा एक शब्द छ — इन्सपिरेसन पोर्न। अपाङ्गता भएको मान्छेलाई "कति हौसला छ" भनेर देखाएर भिडियो बनाउने। नेपालमा यसको नाम के हो, मलाई थाहा छैन — के छद्म प्रेरणात्मक पोर्न भन्ने?

एउटा कुल्लीको फोटो, एउटा मोचीको फोटो, एउटा भारी बोक्ने आमाको फोटो, तल क्याप्सन — "म भिखारी होइन, श्रमिक हुँ।"

यी वाक्यमा कुनै शंकर बोलिरहेको हुन्न, यो हाम्रो मध्यमवर्गले सुन्न चाहेको वाक्य हो। किनभने यसले हामीलाई अपराधबोधबाट मुक्त गर्छ। "हेर, ऊ त स्वाभिमानी छ, हामीले केही गर्नु पर्दैन" भन्ने छुट दिन्छ।

केशवज्यूको लेख यहीं चुकेको छ। उहाँले शंकरलाई मान्छे होइन, नैतिकताको सन्देश दिने परेवा बनाउनुभएको छ। यसलाई मानवीय संवेदनाको खेती गरेर आफ्नो रोटी सेक्ने प्रवृत्ति भन्नु उपयुक्त हुन्न र?

के यो सब यस्तै चलिरहन्छ? अथवा शंकरहरूको दुरावस्थालाई परिवर्तन गर्न सकिन्छ? यस लेखको शीर्षकको दोस्रो भागले जे भन्छ त्यसको केही उपाय हुन सक्छ?

के एआईले साँच्चै गरिबी, बेरोजगारी र महँगीमा केही गर्न सक्छ?

विगत तीन वर्षदेखि एआईको अध्ययन-चिन्तन-मनन एवं एआईको व्यापक प्रयोगले म केही निचोडमा पुगेको छु। ती निचोड मधुर छैनन्, तपाईंहरूलाई कर्णप्रिय पनि नलाग्न सक्छन्। एआईले केशव दाहाल अथवा म अथवा तपाईं तमाम पाठक जुन मध्यम वर्गको प्रतिनिधित्व गर्नुहुन्छ, यी सबैका लागि अफाप सिद्ध हुन्छ। एआईले गर्दा यस वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने बहुसंख्यकको जागिर जाने निश्चित छ। सायद आउने २० वर्षभित्र संसारमा मध्यम वर्ग भन्ने नै रहँदैन। यो वर्गको जन्म नै अप्राकृतिक ढंगले भएको हो। प्राकृतिक रूपमा दुइटा वर्ग मात्रै हुनुपर्ने हो — एउटा सर्वसुविधा प्राप्त गर्न सक्ने सम्पन्न वर्ग र अर्को शंकर मोचीले प्रतिनिधित्व गर्ने गरिब वर्ग।

अहिले भएको मध्यम वर्गका केही अल्प प्रतिशत उन्नति गरेर माथिल्लो वर्गमा पुग्छन् र अधिकांश भने शंकर मोचीसँग हातेमालो गर्न पुग्छन्।

तर एआईले अहिलेका शंकर मोचीहरूलाई भने जीवन र आजीविका अर्जित गर्न ठूलो सहायता गर्न सक्छ।

कुनै पनि सरकारसँग जादुको छडी हुँदैन। दुनियाँको कुनै सरकारले एक रातमा गरिबी हटाउन सक्दैन।

गरिबी हटाउने भनेको के हो?

शंकर मोचीको समस्या "सरकारले मेरो लागि के गरेन" भन्ने मात्र होइन। उसको समस्या ४ वटा संरचनागत छन्:

१. उत्पादकत्व कम छ — एउटै सियो धागोले दिनको ५०० मात्र। २. बजारको पहुँच छैन — नगरपालिकाले लखेट्छ, अनि ऊ लुकीलुकी काम गर्छ। ३. सामाजिक सुरक्षा शून्य — बिरामी पर्दा, पानी पर्दा आम्दानी शून्य। ४. सीपको ट्र्याप — १७ वर्षसम्म उही जुत्ता, उही हतौडा।

यी चारै कुरामा भाषणले होइन, लेख लेखेर सहानुभूति बटुल्ने नियतले होइन, सिस्टमले काम गर्छ। अनि यहीँनेर एआईले जादु होइन, जोड्ने काम गर्छ।

एआईले के गर्न सक्छ — भावुकता होइन, परफेक्ट हिसाबले

क) बेरोजगारीमा — सीपलाई बजारसँग जोड्ने

आज शंकरले ग्राहक पर्खिन्छ। भोलि एआईले के गर्न सक्छ भने — एउटा साधारण भ्वाइस एआई एप, जहाँ शंकरले "म सिनामंगलमा छु" भन्छ, अनि नजिकै जुत्ता बिग्रिएको मान्छेको फोनमा नोटिफिकेसन जान्छ। उबरले ट्याक्सी जोडे जस्तै। यसको लागि ठूलो सरकार चाहिँदैन, एउटा सानो ओपन-सोर्स मोडल र लोकल म्याप भए पुग्छ।

अर्को — शंकरले १७ वर्ष जुत्ता सिलाएको अनुभव छ। एआईले उसको कामको भिडियोबाट उसलाई लेदर रिपेयर, ब्याग रिपेयर, सिट कभर सिलाई जस्ता ३ गुणा बढी पैसा आउने सीप सिकाउन सक्छ, नेपाली भाषामै, भिडियोमै। यो तालिम हो, भाषण होइन।

ख) महँगीमा — सूचना नै शक्ति हो

शंकरले चाइना मार्केटमा १४५० तिर्यो। त्यो महँगो थियो कि सस्तो, उसलाई थाहा छैन। एआईले के गर्न सक्छ — एउटा सानो बजार भावको इन्जिन, जसले थोक मूल्य, खुद्रा मूल्य, कहाँ सस्तो छ भनेर भ्वाइसमा बताइदिन्छ। तरकारी, सियो, धागो, चुरा — सबैमा। महँगी नियन्त्रण सरकारले गर्दैन, बजारको अपारदर्शिता मेटाएर हुन्छ।

ग) गरिबीमा — कागज र पहुँच

शंकरको बैंक खाता छैन, सहकारीमा बचत पनि छैन। किन? किनभने कागज बनाउन झन्झट छ। एआईले उसको नागरिकता, फोटो, भ्वाइसबाटै फारम भरिदिन सक्छ, उसको दैनिक आम्दानीको हिसाब राखिदिन्छ, अनि त्यही हिसाबको आधारमा उसलाई ५० हजारको सानो लोनको लागि योग्य बनाइदिन्छ। बैंकलाई विश्वास लाग्ने डेटा बनाइदिन्छ।

र सबैभन्दा ठूलो — नगरपालिकाले लखेट्ने समस्या। एआई + सस्तो सीसीटीभी + म्यापले भन्न सक्छ — यहाँ दिनको कति मान्छे हिँड्छन्, कहाँ मोचीलाई बस्न दिँदा बाटो जाम हुँदैन, कहाँ सानो स्टल दिन सकिन्छ। यो निर्णय घुसले होइन, डेटाले हुन्छ।

केशव दाहालको लेखको नियत खराब छैन, तर तरिका पुरानो छ — गरिबलाई मन्दिरको घण्टी बनाउने, यो बजाएर आफ्नो साहित्यिक पुण्य कमाउने, यस्तो लेखन प्रवृत्तिको तरफदारी होइन यसलाई हतोत्साहित गर्नुपर्छ।

शंकर मोचीलाई हाम्रो आँसु चाहिँदैन। उसलाई ग्राहक चाहिन्छ, उसलाई नगर प्रहरीले नलखेट्ने ठाउँ चाहिन्छ, उसको छोरालाई "बाबुको खल्ती सम्झिन नपर्ने" अवस्था होइन, बाबुको खल्ती अलि गह्रौं हुने व्यवस्था चाहिन्छ। उसलाई आफ्नो अवस्थाको चित्रण गर्ने लेखक होइन, पानी पर्दा काम लाग्ने छाता किनिदिने सहयोगी मन चाहिन्छ। केशव दाहालले लेखबाट पाएको आधा पारिश्रमिक शंकर मोचीलाई हस्तान्तरण गरेको फोटो हेर्न पाउने अपेक्षा किन नराख्ने?

एआईले शंकरको भविष्य सिउँदैन। सियो त उसैले चलाउनुपर्छ। एआईले यति गर्न सक्छ — उसको सियो चल्ने बाटोमा बत्ती बालिदिने, ग्राहक देखाइदिने, हिसाब राखिदिने, अनि उसको श्रमलाई सरकारको दयाको विषय होइन, अर्थतन्त्रको हिस्साको रूपमा देखाइदिने।

गरिबीको कथा भावुक बनाउनु गल्ती होइन; समस्या त्यहीँ रोकिनु हो। साँचो संवेदनशीलता आँसु देखाउनु होइन, आँसु पुछ्ने व्यवस्था बनाउनु हो। भावुक लेखले एक दिन रुवाउँछ, सिस्टमले जिन्दगीभर पाल्छ।